Трусаў Алег. Невядомая нам краіна

Трусаў Алег. Невядомая нам краіна / The Country We Don't Know by Alieh Trusaŭ
12.99 р.
Вага: 390 г
Памеры: 135x200 мм



The Country We Don't Know. A Popular science publication by Alieh Trusaŭ

Беларусь у яе этнаграфічных межах. Выданне 2-е, выпраўленае і дапоўненае / Алег Анатольевіч Трусаў. — Мінск : Кнігазбор, 2013. — 300 с. : іл.

ISBN 978-985-7057-78-8

Гэтая кніга – дапрацаваны і дапоўнены варыянт папярэдняга выдання, што выходзіла ў 2009 годзе. Адметнасцю дадзенага выдання таксама з'яўляецца тое, што цяпер кніга выдадзеная на беларускай і ангельскай мовах пад адной вокладкай.

ЗМЕСТ

Прадмова
Невядомыя беларускія краіны
Беларускія калоніі
Дзвінскі край
Пскоўская рэспубліка
Вялікае княства Цвярское
Вялікае княства Смаленскае
Северская зямля
Старадубская вайна
Надбужская краіна
Сярэдняя Літва
Як мяняліся нашы межы ў ХХ ст.

 

Трусаў Алег. Невядомая нам краіна

 


Прадмова

Працаваць над гэтай кнігай я пачаў даўно. Спачатку рыхтаваў цыкл перадач для «Радыё Свабода», у якіх расказваў пра шматлікія дзяржавы, створаныя нашымі продкамі на тэрыторыі Усходняй Еўропы. Каб зрабіць адну перадачу (а рабіў я іх разам з Вячаславам Ракіцкім), трэба было працаваць некалькі месяцаў: збіраць матэрыял, асабліва невядомыя шырокаму слухачу гістарычныя факты, падбіраць адпаведныя цытаты з розных пісьмовых крыніц. Вядома, уключыць усю са­браную інфармацыю ў 10–12-хвілінную перадачу было немагчыма, і тады я стаў друкаваць яе ў газеце «Наша слова». Матэрыял суправаджаўся разнастайнымі ілюстрацыямі, у тым ліку мапамі, якія дапамагалі зразумець змест напісанага.

Асабліва вялікую цікавасць выклікала перадача, якая прагучала ў 2007 годзе і была прысвечана маёй малой радзіме Вялікаму княству Смаленскаму. Тэкст перадачы быў выстаўлены на сайце «Радыё Свабода» і нават перадрукаваны ў некаторых незалежных рэгіянальных выданнях. Артыкулы з «Нашага слова» памнажаліся на ксераксе падпісчыкамі газеты і раздаваліся сябрам і знаёмым.

І тады я вырашыў аб’яднаць матэрыялы, прысвечаныя ўсёй этна­графічнай тэрыторыі Беларусі, якая канчаткова склалася ў канцы ХІХ — пачатку ХХ ст., у адну кнігу. Паралельна з гэтай працай я з задавальненнем чытаў сучасныя кнігі па этнічнай і палітычнай гісторыі Беларусі і пісаў на іх водгукі, якія таксама друкаваў у «Нашым слове». Гэтыя водгукі былі змешчаны ў другім раздзеле кнігі (гл. выданне 2009 г.).

Варта адзначыць, што ў асноўным этнічная тэрыторыя беларусаў склалася ў другой палове ХІХ ст., калі ўсе беларускія землі знаходзіліся ў складзе Расійскай імперыі. У гэты час расійскія навукоўцы прызналі існаванне самабытнага славянскага народа пад новай назвай «беларусы». Гэты тэрмін стаў новым палітонімам, які замяніў старую назву «літвіны». Падчас перапісу 1897 г. беларусы заявілі пра сябе на ўвесь голас. Адпаведна, сталі з’яўляцца мапы, дзе як беларускія былі пазначаны Вільня і Трокі, Дзвінск і Смаленск разам з Бранскам, Старадубам і Беластокам. Незадоўга да перапісу беларускую этнічную тэрыторыю акрэслілі ў трэцім томе «Живописной России», які быў выдадзены ў 1882 г. Такім чынам, 25 сакавіка 1918 г. БНР была абвешчана ў сваіх этнаграфічных межах, бо папярэднія спробы стварыць літоўска-беларускую дзяржаву як спадкаемцу ВКЛ не знайшлі падтрымкі ў літоўцаў.

1 студзеня 1919 г. бальшавікі ў Смаленску абвясцілі БССР у тых самых гістарычных межах, што і БНР. На вялікі жаль, у 1991 г. БССР выйшла са складу СССР у значна меншых памерах, бо яе тэрыторыя на працягу ХХ ст. не раз мянялася. А вось Літва, пабыўшы ў СССР паўстагоддзя, пакінула яго, істотна павялічыўшы сваю тэрыторыю. Пасля таго, як Сталін перадаў Віленшчыну літоўцам, а Беласточчыну палякам, пытанне аб гэтых этнічных беларускіх тэрыторыях фактычна было пад забаронай. Згадваць часткі Беларусі, якія засталіся па-за межамі СССР, як беларускія было нельга.

Так, галоўны савецкі гісторык пасляваеннай БССР Лаўрэн Абэцэдарскі ў знакамітай брашуры «У святле неабвержных фактаў» (Мінск, 1969) пісаў: «У склад тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага тады ўваходзілі тэрыторыя ўласна Літвы, тэрыторыя Беларусі, тэрыторыя Украіны і частка рускіх (вялікарускіх) зямель (у канцы XV ст. да Ржэва, Мажайска, Калугі і Тулы)». Вядома, ён ніколі не тлумачыў, як і чаму на гэтых «рускіх» землях яшчэ ў канцы ХІХ ст. кампактна жылі беларусы. Прычым беларусы, якія не лічылі сябе рускімі, нягледзячы на шматгадовую русіфікацыю. Справа дайшла да таго, што нават назву нашай старадаўняй сталіцы Вільні ў БССР трэба было пісаць выключна як Вільнюс, і адпаведныя структуры за гэтым пільна сачылі. Абэцэдарскі і яго хаўруснікі сцвярджалі, што беларусы да 1919 г. не мелі сваёй дзяржавы. Гэты міф быў запісаны ва ўсе падручнікі.

Зараз нам ужо добра вядомыя Полацкая дзяржава, ВКЛ, БНР і БССР. А дзе ж іншыя дзяржаўныя ўтварэнні нашых продкаў? Чаму яны не згаданыя ў школьных падручніках? Чаму ў іх адсутнічае, напрыклад, параграф пра Вялікае княства Смаленскае, якое было створана нашымі продкамі крывічамі і было самастойнай еўрапейскай дзяржавай з ХІІ па ХV ст.? Дарэчы, кіраўнік беларускай дзяржавы А. Лукашэнка сказаў у адносінах да Смаленска наступнае: «Я нарадзіўся каля Оршы, побач са Смаленскам. Чаго больш у Смаленску — рускага або беларускага? Ніхто не скажа» (Звязда. — 2007. — 15 кастр. — № 196).

Пра нашыя этнічныя тэрыторыі зараз пачалі пісаць і эканамісты. Напрык­лад, Уладзімір Акуліч лічыць: «Для Беларусі асноўныя эмігра­цыйныя плыні можна чакаць з правінцыйных раёнаў Расіі. Гэта шмат, калі ўлічыць, што трэць этнічнай тэрыторыі сённяшняй Беларусі знаходзіцца ў складзе Расіі. Гэта Смаленская, Бранская вобласці, частка Пскоўскай вобласці, дзе жыве значная колькасць абрусеўшых беларусаў» (Белорусы и рынок. — 2007. — 12 дек. — № 43).

Варта адзначыць, што факт наяўнасці ў Беларусі этнічных тэрыторый за мяжой у 1992 г. прызнаў Кітай. Вось што піша пра гэта першы міністр замежных спраў Беларусі П. К. Краўчанка: «У выніку мы ўсё ж дамагліся падпісання пагаднення ў прапанаванай намі рэдакцыі. Гэта азначала, што такая ўплывовая краіна, як Кітай, тым больш сябра Рады Бяспекі, прызнавала, што Беларусь мае этнічныя тэрыторыі за сваімі межамі. З­разумела, рэалізаваць сёння гэты падыход немагчыма. Але ў нашага народа ёсць добрая прымаўка: «Запас бяды не чыніць» (Краўчанка, П. Б­еларусь на ростанях / Пётр Краўчанка. — Вільня, 2007. — С. 239–240). І з гэтым нельга не пагадзіцца.

Пры напісанні гэтай кнігі давялося выкарыстоўваць самыя розныя крыніцы: ад шматлікіх энцыклапедый, манаграфій і артыкулаў да газетных публікацый.

Трэба адзначыць, што нават у энцыклапедыях падаюцца не толькі розныя трактоўкі гістарычных падзей, але і розныя даты і нават розныя напісанні імёнаў тых ці іншых гістарычных асобаў ці назвы мясцовасцяў.

Таму я абраў навукова-папулярны жанр напісання кнігі і загадзя прашу прабачэння за магчымыя недакладнасці ці памылкі, бо ў архівах я не працаваў, а карыстаўся толькі друкаванымі крыніцамі, дакладнасць якіх гарантаваць немагчыма.

Тым не меней для цікаўных чытачоў я прывёў спіс некаторых пісьмовых крыніц, якімі я карыстаўся.

Першае выданне гэтай кнігі пабачыла святло ў 2009 годзе. Тады кніга складалася з дзвюх частак — «Невядомыя беларускія краіны» і «Кнігі, якія варта прачытаць» (рэцэнзіі на гістарычныя кнігі). Пасля выхаду кнігі я атрымаў добрыя водгукі не толькі ад жыхароў Беларусі, але і з тых тэрыторый, якія зараз уваходзяць у склад Расіі. Маю кнігу прачыталі ў Цвяры, Смаленску і Бранску. З некаторымі чытачамі завязалася перапіска і пачаўся абмен інфармацыяй.

Узнікла ідэя перакласці яе на іншыя мовы. Першым гэта зрабіў Анатоль Тарас, беларускі выдавец і аўтар гістарычнай літаратуры. У другім нумары дайджэста публікацый пра беларускую гісторыю «Деды» за 2009 год ён надрукаваў на рускай мове дзве часткі маёй кнігі. Першая пад назовам «Дзяржава нашых продкаў» мае раздзелы, прысвечаныя пскоў­скае феадальнай рэспубліцы, Вялікаму княству Смаленскаму і Вялікаму княству Цвярскому. Другая мае назву «Сярэдняя Літва».

Потым узнікла ідэя перакласці першую частку кнігі «Невядомыя беларускія краіны» на англійскую мову. Пераклад зрабіла Наталля Лабанава.
Таксама я выказваю шчырую падзяку Лявону Баршчэўскаму за кансультацыю па англійскаму перакладу.

У тэкст таксама ўнесены мною некаторыя змены — дадатковая інфармацыя з некаторых пісьмовых крыніц, што з’явіліся пасля выхаду першага выдання.

 


 


The Country We Don't Know



Belarus in its Ethnic Borders
A Popular science publication by Alieh Trusaŭ


Translation: Natalia Labanava, Carol Rouse
Publication: Hienadź Viniarski

Content

Foreword
The Unknown Belarusan Countries
The Colonies of Belarus
The Trans-Dvina Duchy (Dzvina Krai)
The Republic of Pskov
The Grand Duchy of Tver
The Grand Duchy of Smolensk
The Severian Duchy
The Starodub War
The Land beyond the Buh River
Central Lithuania
How our Borders Changed in the 20th Century

 

A Popular science publication by Alieh Trusaŭ

 


Foreword

I began to write this book long ago when I set down a series of audio programs for Radio Liberty in which I spoke about the many states established by our ancestors in Eastern Europe. I worked with Vjačeslau Rakicki then and it took us several months to make one radio program. First, we collected all possible information; great efforts were made to find the rarest historic facts still unknown to the majority of radio listeners. We also quoted from different written sources during our broadcasts.

Naturally, I couldn’t say all I wanted to in a 10–12 minute program, so I published a longer version in the newspaper «Naša Slowa». To support these centuries’ old facts the articles were supplemented with illustrations and historic maps.

The program about my small motherland — The Grand Duchy of Smolensk attracted particular interest of radio listeners. The text was placed on Radio Liberty’s website and republished in independent regional periodicals. These articles from the newspaper «Naša Slowa» were copied and passed to families and friends to read.

Then I decided to collect all my publications about the ethnographic territories of Belarus, those which were fully and completely formed by the end of the 19th - beginning of the 20th century, together in one book. At the same time I read the latest publications on the ethnic and political history of Belarus, reviewed them and published my conclusions in the newspaper «Naša Slowa». Those reviews made the second part of the book (see: edition, 2009).

The main territories of Belarusans had been fully outlined by the second half of the 19th century when all Belarus was part of Imperial Russia. Russian scientists could no longer conceal the fact that the indigenous Slavic people were living on these lands. They received a new name that of ‘Belarusans.’ This word replaced the old name of Lićviny/ Litviny. At the time of the 1897 census Belarusans proved to be a strong force in recognizing their origins. New maps identified such cities (including their regions) as Vilnja, Troki, Dzvinsk, Smalensk and Bransk, Staradub and Bełastock as Belarusan.

In 1882, not long before the 1897 census, Belarusan ethnic territory was outlined in the third volume of ‘Picturesque Russia.’ Consequently, on March 25, 1918 the Belarusan National Republic (BNR) was declared in its ethnic borders. The former effort to establish the Lithuanian-Belarusan country as an heir of the GDL (Great Duchy of Litva) was not supported by Lithuanians.

On January 1, 1919 the Bolsheviks in Smolensk declared the BSSR to be in the same ethnic borders as the BNR. Unfortunately, the BSSR seceded from the SSSR with tangibly less territory, because its borders had been changed many times during the 20th century. However Lithuania, which was lucky to be a part of the SSSR for only 50 years, left it considerably bigger in size. After Stalin gave Vilnja with its administrative region to Lithuania and Belastok with its administrative region to Poland, the question of returning them was quashed. It was also forbidden to mention the Belarusan territories outside the borders of the SSSR (Belastok for example) as formerly Belarusan.

«The chief» Soviet historian of the post Second World War Belarus, - Laǔren Abecedarski, wrote in the widely known pamphlet «In the Light of Hard Facts», Minsk, 1969 : «The GDL encompassed the lands of Lithuania, Belarus, Ukraine and a part of Russian territories (by the end of the 15th century the GDL borders included Rzhev, Mojaisk, Kaluga and Tula). It is understandable why he didn’t comment on the fact that on those «Russian» lands there still lived a significant number of Belrusans at the end of the 19th century who didn’t consider themselves as Russians despite the long years of ‘Russification’. In the Soviet BSSR it reached the point when even the name of the Belarusan ancient capital – Viłnya, was not allowed to be written as such, but instead Vilnius was to be used and it was closely watched by the authorities. Abecedarski and his followers insisted that before 1919 Belarusans did not have a national identity. This lie permeated all textbooks of the time.

Nowadays every Belarusan knows about the Polotsk (Polack) State, the GDL, BNR and BSSR. But how about other states of our ancestors? Why aren’t they mentioned in school textbooks? Why is there no paragraph mentioning the Great Duchy of Smalensk, which was established by the Belarusan tribe of Kryvičy and had been an independent European country from the 12th to 15th centuries?

The leader of Belarus Alyaksandar Lukasenka once said regarding Smalensk: «I was born near Orša, which is not far from Smalensk. Which is prevailing in Smalensk: Russian or Belarusan? No one can tell. (The newspaper «Zvyazda», N196, October 15, 2007).

Our ethnic territories attract attention of economists as well. For example Uladzimir Akulich wrote, that «Belarus can expect the main immigration flows to be from the provincial regions of Russia. This is a lot, if we consider the fact that one third of the ethnic lands of Belarus are a part of Russia. These are Smolensk and Bryansk oblasts - part of Pskov, where the majority of ‘russified’ Belarusans live.» (The magazine «Belarusans and the Market», N43, 27 December, 2007).

In 1992 the fact that the Republic of Belarus has ethnic territories outside its borders was acknowledged by China. This is what the first Minister of Foreign Affairs of Belarus wrote about it: «...As a result we have ultimately reached agreement to be signed in the version suggested by us. This meant that a large country such as China, which is also a member of the Security Council of the UN, recognizes that Belarus has territories beyond its borders. It is clear that it is impossible to realize this approach now. However our people have a good proverb: «Store is no sore». Pietr Kraŭčanka. …. And it can’t be disputed.

For writing this book I used different sources from numerous books and essays to newspaper articles and other publications.

I have to say that even encyclopedias give different descriptions of the historic events, different dates and names of the historic personalities and places.

That is why I decided to write my book in the popular science genre and ask my readers to bear with me for possible mistakes and inaccuracies; I didn’t work from archives but only used published materials, therefore accuracy can’t be guaranteed.

For the interested reader there is a list of some of the literature I used in the writing of this book.

The first edition was published in 2009. It has two parts: the first «The Unknown Belarusan Countries» and the second «Books Recommended for Reading» (including reviews of newly published historic books).

When the book was published I received favorable feedback not only from readers in Belarus but also from those who live in the former Belarusan territories in Russia. My book is known in Tsver, Bryansk and Smolensk. I am also corresponding with a number of my devoted readers.

I had the idea to translate the book into other languages. Anatol Taras, Belarusan publisher and author of historic books was the first to do it. In the second edition of the Belarusan historic digest «Dzedy» (Grandfathers), 2009, two parts from my book were featured. The first was called «The Country of Our Ancestors» and consisted of the chapters about the Pskov Feudal Republic, the Grand Duchy of Smolensk, and the Grand Duchy of Tver. The second part was called «Central Lithuania».

Later on I had the opportunity to translate the first part of my book «The Unknown Belarusan Countries» into English. The translation was made by an international team of Carol Rouse (United Kingdom) and Natalia Lobanova (Belarus). As the work progressed they made a number of Wikipedia references to support my narrative and in some cases found references which connected separate historic events in our country’s story.

I express my gratitude to Liavon Barščeŭski for consultation on transcription of the Cyrillic Belarusan names into their Latin version.

The English text of the book is somewhat different from the original as new additions were included from sources published later.


Раім таксама паглядзець:
Арлоў Уладзімір, Герасімовіч Зьміцер. Краіна Беларусь
49.99 р.

Арлоў Уладзімір, Герасімовіч Зьміцер. Краіна Беларусь

Займальная і даступная для чытача любога ўзросту, гэтая кніга ўводзіць у свет нашай мінуўшчыны. На яе старонках вы сустрэнецеся з выдатнымі гістарычнымі асобамі, даведаецеся пра жыццё і побыт, вайсковыя перамогі і культурныя дасягненні беларусаў у розныя эпохі.

Arloŭ Uladzimir, Hierasimovič Źmicier. This country called Belarus
49.99 р.

Arloŭ Uladzimir, Hierasimovič Źmicier. This country called Belarus ("Краіна Беларусь" in English translation)

The bestseller book "Краіна Беларусь" translated into English!

This book for the general reader offers a survey of the history of Belarus from the earliest period up to the beginning of the 20th century. On its pages readers will meet the great figures of Belarusian history. They will discover how Belarusians lived at different stages of their history, what wars they had to fight and how they developed culturally.

Арлоў Уладзімір, Герасімовіч Зьміцер. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае
49.99 р.

Арлоў Уладзімір, Герасімовіч Зьміцер. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае

Займальная і даступная для чытача любога ўзросту і ўзроўню адукацыі, кніга прысвечаная найцікавейшай эпосе нашай мінуўшчыны — часам Вялікага Княства Літоўскага, дзе скансалідаваўся беларускі народ, беларускія землі адыгрывалі вызначальную ролю, а старабеларуская мова была дзяржаўнай.