Абвестка

 

 

 

У выпадку ўзнікнення дадатковых пытанняў будзем радыя адказаць на іх з 10.00 да 18.00 па тэлефонах: +375-29-632-91-29 (Вераніка), +375-29-856-42-01 (Міхась).
Або па электроннай пошце: prastora@prastora.by
І ў сацыяльных сетках: Facebook ці ўКантакце.

 

 

 

Абвестка

Замовы

Замовы
4.46 р.
Вага: 490 г
Памеры: 155x220 мм



Уклад. У. А. Васілевіч, Л. М. Салавей ; уступ. арт. Л. М. Салавей. – Мінск : Беларусь, 2009. – 519 с.

ІSBN 978-985-01-0813-5

У кнізе змешчаны замовы, сабраныя студэнтамі БДПУ падчас палявой практыкі на мяжы мінулага і цяперашняга стагоддзяў.

Адрасуецца студэнтам, педагогам, навукоўцам і ўсім, хто цікавіцца вусна-паэтычнай спадчынай беларускага народа.

ЗМЕСТ

Традыцыйная магія ў нашы дні

I. Падбор шлюбных пар. Адносіны ў сям'і
Чары дзяўчат, каб хлопцы заляцаліся, сваталіся
Каб выклікаць каханне і захаваць вернасць каханага ("прысушкі")
Каб дзяўчына пакахала
Каб мужык жонку кахаў
Супроць разлучнiцы, разлучнiка
На спыненне кахання

II. Цяжарнасць. Роды. Гадаванне дзіцяці
На захаванне плоду, нармальную цяжарнасць
На лёгкія роды
Магічныя дзеянні і замовы над дзіцем
На добры сон дзіцяці
Ад "начніц"
Ад "крыксаў"
Ад "дзяцінцу" (спуду)
Ад суроку, зглазу, зносу
Ад дзіцячых хвароб

III. Ахоўныя, засцерагальныя замовы і дзеянні (для ўсіх, незалежна ад узросту)
Ад грому, маланкі, агню, пажару, ветру
Ад злых духаў, ведзьмаў, чараўнікоў
Ад нябожчыкаў
Ад благіх прадвесцяў
Ад ліхіх людзей
Каб не было бяды ў хаце, на ўлазіны, перад лазняй
Выпраўляючыся ў дарогу
Каб паспяхова вырашаліся справы ў судзе
Ад п'янства
Калі нешта згубіш
Замовы і малітвы, звязаныя са сном
Уваходзячы ў лес
Ад ваўкоў
Ад сабак
Ад змей (засцерагальныя і ад змяіных укусаў)
Ад птушак драпежных і іншых
Ад грызуноў
Ад насякомых-паразітаў
Чараўніцтва на шкоду і супраць яго

IV. Ахоўна-папераджальныя, супраціўныя і загойваючыя замовы і чыннасці ад шкадлівага ўздзеяння на псіхіку (сурокаў, ліхіх вачэй, прыстрэкаў, прымавак, "уробленняў" і інш.)
Ад сурокаў (з асвечанай соллю, свянцонай вадой, абкурваннем, абціраннем бялізнай і інш.)
Ад пярэпалахаў, спуду, зляку

V. Гаючыя, лячэбныя замовы і дзеянні
Замовы ад каўтуна
Ад хваробы "з ветру", падвею
Ад ліхаманкі
Ад валасня
Ад вогніка
Ад рожы
Ад скулы
Ад нарыву
Ад лішая
Ад хваробаў жывата, ад залатніка, ад падымку
Замовы ад крывацёку
Ад болю, галаўнога болю
Замовы ад зубнога болю
Ад ячменю на воку
Ад грызі (грыжы)
Ад звіху, вывіху
Ад удару, уразу
Пры пераломе касцей
Ад ікаўкі
Ад жогі (пячайкі, пякоткі)
Ад уздуцця
Калі хто падавіўся ежай
Ад завароту кішок
Ад смяротнай хваробы
Ад хваробы печані
Ад атручэння
Ад апёку
Ад кілы
Ад прытчы
Ад болю ў спіне
Ад ламот у суставах
Ад раматусу (рэўматызму)
Ад ангіны
Ад сценю, ятрасці
Ад колкі
Ад схопу ў сэрцы
Ад сухотніку
Каб добра раслі валасы
Ад аблысення
Ад храпу ў сне
Ад рака
Ад нерваў
Ад нуды і тугі
Ад душэўнай хваробы
Ад эпілепсіі
Ад шалу
Ад бародавак, дзічоў
Ад плямаў на твары
Ад балячак, гузачкоў, шрамаў, драпін
Ад стрэмкі
Ад сухіх мазалёў
Ад скобу
Каб добра жыць і не хварэць
Ад усіх хвароб

VI. Ахоўная і прадуцыруючая магія дзеля поспеху ў гаспадарцы
Каб гаспадарка была паспяховая
Каб расліны былі ўрадлівыя
Каб свойская жывёла вялася
Каб куры гадаваліся
Каб пчолы раіліся
Пры зборы зёлак, грыбоў і ягад

VII. Ахоўныя, ад хвароб і на добрую прадуктыўнасць каровы
Пры першым выгане на пашу
Ад ваўкоў
Ад сурокаў карове
Ад малочных ведзьмаў чараўнікоў
Ад хвароб
На добрую прадуктыўнасць каровы


Традыцыйная магія ў нашы дні

Прапанаванае чытачу выданне магічных тэкстаў, што ў беларускай народнай тэрміналогіі маюць назвы "замовы", "шэпты", "словы", "малітвы", "лекі", з'яўляецца вынікам збіральніцкай работы студэнтаў Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта імя Максіма Танка пад кіраўніцтвам даследчыка беларускай вуснапаэтычнай спадчыны, выкладчыка У.А. Васілевіча.

Асаблівасцю сабранага матэрыялу з'яўляецца яго "сучаснасць", бо ён запісаны за адносна кароткі тэрмін – паўтара дзесятка гадоў на мяжы ХХ і ХХI стагоддзяў, інакш кажучы, на стыку 2-га і 3-га тысячагоддзяў нашай эры. Матэрыял дае багаты аднаразовы зрэз гэтага жанру традыцыйнай духоўнай культуры, па якім можна меркаваць аб яе захаванасці, пашыранасці, дзейснасці ў нашы дні. Другой асаблівасцю матэрыялу з'яўляецца яго, так бы мовіць, "капілярнасць", г.зн., што ён сабраны не ад вядомых шаптуноў з іх багатым рэпертуарам, а збольшага ад самых звычайных бабуль, якія ведаюць заўсёды некалькі магічных прыёмаў на ўласны ўжытак, што засвойваліся паступова ў жыццёвай практыцы. Сярод інфармантаў, верагодна, трапляліся і больш абазнаныя і практыкуючыя асобы, аднак, улічваючы недасведчанасць студэнтаў-першакурснікаў у збіральніцтве, перад імі не ставілася задача адмыслова вышукваць народных знаўцаў ці арыентавацца толькі на іх. Таму можна сказаць з упэўненасцю, што сабраны матэрыял паказвае нейкі агульны ўзровень абазнанасці насельніцтва ў традыцыйнай магічнай практыцы, у валоданні вербальнымі тэкстамі і іншымі прыёмамі. З матэрыялу вынікае, што далёка не ўсё з традыцыйнай спадчыны закінута і забыта; шмат архаічнага, змястоўнага, цэласнага яшчэ захоўваецца ў памяці сярэдняга і старэйшага пакаленняў. Традыцыйная магія развівалася як адна з галін этнічнай, нацыянальнай культуры, вызначалася моўнай творчасцю, вынаходлівасцю, а часта і дасканалай паэтычнасцю тэкстаў, што ўзбагачала родную мову. Сучасная камерцыялізаваная магічная дзейнасць ва ўмовах горада да нашай культуры нічога не дадае.

Традыцыйная магія існавала не сама па сабе, яна была непадзельная з усёй сістэмай міфалогіі, народнай сімволікі, выдзяляючыся выразна толькі сваёй функцыянальнай скіраванасцю, нацэленай на вырашэнне розных праблем, сваім прагматызмам. Адносіны людзей да магічных практык былі неадназначнымі нават на пачатку нашай эры. Было шмат людзей, якія безумоўна прымалі ўсё, што ім прапанавалі адмыслоўцы; былі людзі, у якіх не было даверу, але яны ставіліся талерантна да магічнай практыкі, імкнуліся вывучаць механізмы яе ўздзеяння на чалавека, імкнуліся спасцігаць гэтыя феномены. Частка грамадства рэзка адкідала магію, якая, на іх погляд, супярэчыла пэўным вучэнням, рэлігіям, законам. Таму з гісторыі вядомы факты пераследу практыкаў-магаў, залічэння любых праяў магіі да шкодных з'яў. Тым не менш і ў нашыя дні вялікая колькасць носьбітаў традыцыйнай культуры захоўвае ў памяці значны запас вербальнай і іншай магіі, а частка гараджан імкнецца вырашаць свае праблемы з дапамогаю сучасных "чараўнікоў", знойдзеных па аб'явах у рэкламных выданнях.

Асноўная колькасць тэкстаў гэтага збору паходзіць з раёнаў Цэнтральнай Беларусі, якая вызначаецца багаццем фальклорных формаў, а разам з тым і недастатковай вывучанасцю: доўгі час існавала тэндэнцыя ў фальклорным збіральніцтве ехаць далей ад сталіцы, на ўскраіны, дзе нібыта павінны былі захавацца больш архаічныя, неразбураныя рэчы. На самай справе Міншчына захавала да нядаўняга часу цікавыя куточкі, дзе зберагліся і багацце жанраў, і цэласнасць міфалагічнай асновы, і дзейснасць, функцыянальнасць архаічных формаў.

З вельмі далёкіх часін людзі ўшаноўвалі стыхіі прыроды, асабліва агонь, якому пасвячалі свяцілішчы, трымалі яго нязгасным, падсычаючы дубовымі дрывамі і да т.п. Шмат што з таго ўшаноўвання забылася альбо збераглося ў запісах ХIХ–ХХ стст. Аднак і ў наш касмічны век людзі памятаюць, што, выграбаючы з печы жар на прыпечак, у ямку, для захоўвання да наступнага палення ў печы, трэба сказаць адмысловую формулу, каб агонь не патух:

Агонь-агніч,
Ты ўсяму паніч,
Ляжы мягенька
І гары ціхенька.
(г. Вілейка)

Такая замова – гэта не з рэпертуару асобных знаўцаў, яе павінна была ведаць і практыкаваць кожная гаспадыня. Гэта глядзіцца натуральна ў дазапалкавым часе, калі агонь зберагалі ад палення да палення ў печы, і вельмі прыемна, калі ў наш час сустракаецца такая рэч.

Характэрнай і вельмі каштоўнай адметнасцю сабранага і пададзенага ў гэтай кнізе матэрыялу з'яўляецца фіксацыя ў многіх выпадках магічнага рытуалу цалкам, а не толькі вербальнай яго часткі, уласна замовы. Гэтая акалічнасць добра паказвае, што ўмелае, вынаходлівае выкарыстанне слова ў рэальнасці не меней прадумана і лагічна спалучалася з адпаведнымі прадметамі і дзеяннямі, прыстасоўвалася да розных умоў. Найперш патрабавалася прытрымлівацца замоўнага часу – дабратворныя рытуалы-замаўлянні адбываліся на вячэрняй і ранішняй зорах, зара – найпершая памочніца; зламыснае ж чараўніцтва адбывалася ў поўдзень альбо апоўначы. Неабходна было выконваць іншыя ўмовы пры замаўлянні: пераказваць замову на адным уздыху, пэўную колькасць разоў (звычайна тры, альбо столькі разоў, колькі гадоў таму, каму памагаюць), паказваць супраціўны напрамак – налева, і інш.

Асобныя запісы ўяўляюць сабою апісанне сапраўдных язычніцкіх абрадаў з ахвяраваннем агню, дамавіку, дзядам і інш. Прыкладам можа служыць такі абрад з раздзелу любоўнай магіі, які апісваецца наступным чынам: "Чараванне адбываецца апоўначы. Дзяўчына, якая хоча прываражыць да сябе хлопца, ідзе да чараўніцы, несучы забітага зайца (альбо іншую жывёліну). Чараўніца раскладае вогнішча, адсякае зайцу адну лапку і аддае дзяўчыне. Потым перацірае ў руках сухія зёлкі, сыпле іх у вогнішча. Пасля, укленчыўшы, падымае рукі ўгору, цалуе зямлю і кідае зайца ў агонь, прамаўляючы:

Кідаю сваю ахвяру ў агонь,
Няхай мой любы заўсёды будзе са мной.

Дзяўчына павінна трымаць пры сабе заечую лапку сем дзён, тады жаданае збудзецца" (в. Гнезна Ваўкавыскага р-на). Паколькі абрад прычароўвання да сябе хлопца адбываецца апоўначы, значыць, у народзе існавала разуменне, што любое ўздзеянне на волю чалавека, на яго пачуцці ў сваіх мэтах з'яўляецца шкадлівым чараваннем.

У сабраным матэрыяле дастаткова прыкладаў, калі замаўлянне адбывалася не непасрэдна на чалавека, а нагаворвалася на ваду, якую потым давалі хвораму піць ці абмывалі пэўныя месцы, умываліся ёю; на хлеб, які чалавек па малым кавалачку з'ядаў нашча альбо насіў з сабою як абярэг; намаўлянні адбываліся на ежу, напоі, слодыч, яблыкі і да т.п. Распаўсюджаным было чараванне на след, на вецер, на дым, на полымя. Так, каб, зноў жа, выклікаць каханне хлопца, чаравалі пры распальванні печы (на першы дым, магчыма, і на полымя): найперш ішоў тыповы зварот да зары, памочніцы ў гэтай справе:

Ясная зарніца, будзь памашніца!
Памагала людзям, памажы і нам.

Далей ідзе шэраг параўнанняў, пералік якіх павінен быў забяспечыць абавязковае здзяйсненне жаданага для дзяўчыны стану рэчаў:

Як гэты дым ціснецца, точыцца,
Цераз пліткі коціцца,
Так каб каціўся ка мне (імя хлопца).
Як гэтыя дроўцы будуць гарэць,
Каб так ён па мне тлеў, гарэў.
Як змарлым душачкам не ўстаці,
Так (імя хлопца) ад мяне не адстаці.

На заканчэнне ідзе зварот да продкаў-дзядоў па дапамогу, каб род працягваў сваё зямное існаванне: "Змарлыя душачкі, святыя святочкі, станьце мне ў помачы" (в. Мсціж Барысаўскага р-на). Паколькі тут асноўны сэнс дзеяння пераносіўся на дым, то ён павінен быў данесці просьбу дзяўчыны да адпаведных сфераў і аб'ектаў, да хлопца, які мог рэальна панюхаць выпадкова той дым, і да продкаў у небе, якія адчуюць просьбу аб дапамозе. У іншых выпадках продкаў задобрывалі прыносамі, давалі ім хлеб і соль, ставячы іх на варотах з адпаведнымі словамі. Традыцыйная соль магла быць заменена цукрам, а сам абрад ускладняўся тым, што цукар прасыпалі па целу просьбіта (пад кашуляй) на магілкі дванаццаці нябожчыкаў, з якімі пры іх жыцці просьбіт ніколі не сварыўся. Пры гэтым гаварылі: "Мёртвыя душачкі, старыя і малыя, з усяго свету сабраныя, хлеб-соль прымеце, а (імя таго, хто просіць) здароўе зашлеце" (в. Будзенічы Старадарожскага р-на).

Большасць магічных рытуалаў ва ўсіх іх кампанентах – дзейсным, вербальным, рэчыўна-прадметным – маюць сімвалічнае напаўненне. Магутным сімвалам-абярэгам быў заўсёды хлеб, як і жывое зерне. Аднак сімвалічна-знакавае ўздзеянне часам спалучалася з рэальным фізічным уздзеяннем на чалавека, тады ўласна магія была непадзельнай з народнай медыцынай. Ад шматлікіх дзяціных недамаганняў часта прымянялі "выкачванне хлебам": з мякішу хлеба ляпілі шарыкі (іх магло быць тры, дзевяць – сімвалічная колькасць), шарыкі качалі па целе дзіцяці (гэты спосаб прымянялі і пры лячэнні дарослых), асабліва тады, калі дзіця не спіць, плача ў калысцы. Хлебныя шарыкі пасля выкарыстання аддавалі сабаку, які павінен быў забраць тое ліха ад дзіцяці. Па сутнасці, дзіцёнка далікатна масажыравалі, гэта яму магло дапамагчы, калі ў яго балеў жывоцік і інш. А ў некаторых мясцінах падобны масаж немаўляці рабілі без усялякай магічнай афарбоўкі. Так, калі дзіця часта плакала, лежачы ў калысцы, пасля купання, яго пасыпалі па спінцы тонкай мукою і кругавымі рухамі скачвалі яе, прытым камячкі цеста затрымліваліся на нябачных, звычайна празрыстых, прыро-джаных шчацінках. Іх вырывалі, бо яны мулялі немаўляці, калі тое клалі на спінцы. Пасля такой эпіляцыі дзіцёнак спакойна спаў (в. Навасёлкі Мядзельскага р-на). Казалі, што тыя прыроджаныя шчацінкі бываюць не ва ўсіх немаўлят, яны і самі высыпаюцца паступова, але без дапамогі дзіця накрычыцца, намучыцца. Мажліва, што і выкачванне шарыкамі хлебнага мякішу дазваляла пазбавіць немаўля ад гэтых атавістычных калючых шчацінак. Такім чынам, магія з яе сімволікаю злівалася з прыёмамі рэальнай дапамогі. Аднак у магіі захоўваецца значна больш умоўнага, сімвалічнага, якое найперш уздзейнічае на душу чалавека, дае яму ўпэўненасць, веру ў яго перамогу над усім непажаданым. Магія многія прыёмы бярэ з паўсядзённай практыкі. Дастаткова прыгадаць, як маці гоіць удар ці драпіну свайму дзіцяці: падзьмухае, злёгку пагладзіць, пагрозіць крыўдзіцелю (нават тады, калі гэта камень, галінка дрэва), і дзіця ўжо пра боль забылася. Пры замаўлянні часта сустракаецца падзьмухванне ("Хух, хух, мой лёгкі дух"), абціранне, абношанне балючага месца агнём, абкурванне дымам спаленых зёлак, поўсці, валасоў і інш. Відавочна, што магія не была б такой жывучай, калі б у ёй не захоўваўся рацыянальны пачатак, крупінкі адвечнага вопыту, эмпірычна набытага ў змаганні з рознымі нягодамі і пранесенага чалавецтвам з далёкіх часоў да нашых дзён.

Акрамя непасрэднага замаўляння на чалавека ці на пэўныя перадатчыкі – на ваду, на хлеб, соль, палатно і іншае, існавала таксама "выпісванне" (яно таксама фіксуецца ў нашым зборы), г.зн., што слоўную формулу пісалі на нейкіх рэчах, і тыя служылі абярэгам ці лекавым сродкам. Адна з такіх формулаў заслугоўвае больш уважлівага разгляду, бо яна была занатавана яшчэ ў пачатку нашай эры (зафіксавана на керамічнай дахоўцы палаца рымскага намесніка ў Ніжняй Паноніі, пабудаванага ў 107–108 гг. н. э.). Гэта магічны квадрат: запісаны лацінкаю ў слупок словы:

ROTAS
OPERA
TENET
AREPO
SATOR

Калі чытаць па ходу сонца злева направа, атрымаем ROTAS, SATOR, ROTAS, SATOR, калі наадварот – SATOR, ROTAS, SATOR, ROTAS, а слова TENET пасярэдзіне гэтага квадрата ўтварае крыж:

      T
      E
T E N E T
      E
      T

Гэтая формула лічылася засцерагальнаю, незалежна ад першапачатковага яе значэння ў кельтаў (расшыфроўка сведчыць, што напачатку яна магла быць прымаўкаю, але дзякуючы такой квадратнасці набыла магічны сэнс). На слых яна не вельмі ўражвае, але пры напісанні становіцца бачнай яе крышталёвасць, магічнасць. Таму яна засталася ў выпісках, а пры вусным прымяненні незразумеласць слоў прыводзіла да скажэнняў. Верагодна, што і ад карыстання гэтай магічнай формулай пайшло прозвішча-дражнілка чалавека, які жыў у былым засценку Курганы Мядзельскага раёна, – знаёмыя, жартуючы, "за вочы" называлі яго "Сатар-матар". Такім чынам, на прыкладзе гэтай формулы, запісанай у нашы дні, мы можам пераканацца ў вялікай устойлівасці замоўнай, магічнай традыцыі, якая не толькі абапіраецца на ўласную творчасць пэўнага этнасу, але ў нейкай ступені і перапрацоўвае, прымяняе і нешта запазычанае, як гэта назіраецца ў любым фальклорным жанры. Разгледжаны прыклад з'яўляецца яскравым доказам таго, што старажытныя магічныя сюжэты маглі мець пісьмовае пашырэнне і пісьмовае бытаванне, захоўваць іншамоўнасць, якая толькі ўзмацняе іх таямнічасць, сакральнасць.

Наогул жа магічныя вербальныя тэксты вызначаюцца яскравым нацыянальным каларытам, шматварыянтнасцю, вынаходлівасцю, ашчадным дасканалым валоданнем сродкамі роднай мовы, яе сакралізаванай архаічнай лексікай і стылістыкай. Дастаткова прыгледзецца, як разнастайна і каларытна народныя творцы абазначаюць адну з'яву – спужанне. Тут і "пярэпалахі", і "ляк", "зляк", "уляк", "пераляк", "улёк", і "пуд", "спуд", "перапуд", "упуд", і "спалох", "сполах" і інш. Усё гэта не прыдумана дзеля разнастайнасці, а адзначала пэўныя адценні агульнага канцэпту, мела пэўныя сэнсавыя нагрузкі. Што ж да разнастайнасці тэм, сюжэтаў, матываў, вобразаў цудоўных памочнікаў, сакральных мясцін і іншых дэталяў, то тут назіраецца назапашванне, наслаенне, якое натуральна адбылося цягам доўгіх стагоддзяў. Агулам можна сказаць, што многае прынесена з сівой мінуўшчыны, хоць на нацыянальным узроўні мы не маем матэрыялу для параўнанняў, супастаўленняў.

Для народаў індаеўрапейскай сям'і вельмі важнай крыніцай інфармацыі ў галіне магіі з'яўляецца адна з чатырох "Ведаў" – "Atharvaveda" – веда заклёнаў, па сутнасці, вялікі збор замоў і рытуалаў, які паўстаў задоўга да нашай эры. Час, які падзяляе нашы і ведыйскія замовы, вельмі значны, вымяраецца тысячагоддзямі. Розныя прыродна-геаграфічныя ўмовы, зусім адрозная арганізацыя грамадства, а як многа агульных тэм, агульных турбот і небяспек, што прымушалі і старажытных індыйскіх арыяў, і нашых еўрапейскіх продкаў звяртацца да магіі! Вось агульныя тэмы ведыйскіх і нашых замоў (выбарачна): ад маланкі, ад пажару, ад змеяў, ад дзікіх звяроў, ад злавесных птушак, ад злых духаў, ад чараўнікоў, ад благіх прыкмет, ад благіх сноў, у абарону свойскай жывёлы, на дабрабыт сям'і, каб выклікаць каханне жанчыны, тое ж мужчыны, нейтралізаваць суперніка, забяспечыць даўгалецце. Тут не закранаюцца лячэбныя замовы, бо хваробы называліся адрозна. Але і гэты кароткі пералік агульных тэм паказвае, што некаторыя праблемы з'яўляюцца вечнымі і ў любым стагоддзі чалавеку з імі не размінуцца. Зноў жа, хваробы не ашчаджаюць чалавека, данімаюць яго спрадвеку. Замовы нават успрымаюцца найперш як лекавы сродак, і сапраўды замоў ад розных хваробаў надзвычай многа. Сабраны ж матэрыял паказвае, што іншых праблем, з якімі спрабавалі змагацца магічнымі сродкамі, магічным словам, таксама шмат, тэкстаў запісана даволі.

Рэпертуар замоў, накіраваных на ахову і лячэнне жывёлы, крыху звужаны, бо найбольш датычыць апекі над каровамі, меней – над свіннямі і курамі. Па-за ўвагаю засталіся коні, роля якіх зменшылася ў гаспадарцы: у асабістай прыватнай уласнасці ў нядаўнім мінулым іх амаль не было. Моцна змянілася пчалярства. Калі ў старажытнасці аж да ХIХ ст. яно было лясным, борцевым, блізкім да прыроды, а пчаляры лічыліся заадно і знахарамі, як млынары, кавалі, дудары і іншыя прафесіяналы, то зараз пчалярства стала індустрыяльным, навуковым, пчаляры карыстаюцца спецыяльнай літаратурай, новымі метадамі развядзення пчол, павелічэння іх прадукцыйнасці, таму мала месца засталося і магіі.

Парадкуючы сабраны матэрыял, мы пайшлі ўслед за этапамі жыцця чалавека, яго дашлюбнага юнацтва, калі ўзнікаюць праблемы фармавання шлюбных пар, ствараюцца сем'і, пераадольваюцца цяжкасці ўзаемаадносін у сям'і паміж сужонкамі. Новы этап у жыцці сям'і – гэта цяжарнасць жанчыны, роды, гадаванне дзяцей. Шматлікія перашкоды, пагрозы, нечаканасці, з якімі даводзілася сутыкацца чалавеку на працягу ўсяго жыцця, спарадзілі вялікую колькасць ахоўных, папераджальных магічных тэкстаў, якія надавалі чалавеку больш упэўненасці, смеласці ў небяспецы, адкуль бы яна яму ні пагражала – ад прыродных стыхіяў ці ад ліхіх людзей. Сам пералік крыніц небяспекі вельмі паказальны, ён сведчыць дакументальна пра светапогляд нашых продкаў, яго разуменне навакольнага свету, дзеючых у ім сілаў ды самога сябе, прадстаўнікоў свайго віду. Тут захаваліся шматлікія архаічныя матывы, сюжэты, паўсюль выяўляюцца магічныя вобразы, міфалагічныя малюнкі свету.

У сучасных запісах асноўная частка магічных тэкстаў не мае абрадавага замацавання ў гадавым календары, яны прымяняліся па неабходнасці, калі ўзнікала ў іх патрэба. Аднак вядома, што ў мінулым, калі больш строга захоўвалася часавая рэгламентаванасць усёй абрадава-магічнай дзейнасці, многія ахоўныя чыннасці і, адпаведна, вербальныя формулы замацоўваліся за пэўным часам, найчасцей за нейкім парогавым момантам, пераходам у новы этап: навагоднія (зімовыя) магічныя чыннасці і варожбы, веснавыя, велікодныя (сэнсава навагоднія), юраўскія (першы выган жывёлы на пашу), купальскія і інш. Вербальныя магічныя тэксты, гэтаксама як і песні, можна падзяліць на каляндарныя і ўсе іншыя. У каляндарных святах магічныя тэксты і дзеянні складаюць сутнасную частку, хоць пры апісаннях абрадаў яны падаюцца як больш-менш значныя ўключэнні. У сувязі з недаацэнкай магічнай складовай любога абраду часта назіраецца павярхоўнасць фіксацыі ўсяго абрадавага дзейства. Пры сучасным стане захаванасці традыцыйных каляндарных абрадаў нельга патрабаваць іх шмат ад збіральнікаў; тым больш прыемна, калі ў запісах сустракаецца каляндарная замова.

Так, на калядным тыдні (з 13 па 19 студзеня) толькі раз на год гаварылася замова ад пажару, яна павінна была ахоўваць сялібу цэлы год: "Ішлі святыя за мной, неслі чашу з вадой. Калі пажару быць, пачнуць святыя тушыць. Не гары раз, не гары два, не гары тры. Ні сёння, ні заўтра, ніколі не гары!" (Барысаўскі р-н). У гэтым лаканічным тэксце ўсё на месцы: тут і папярэджанне супраць пажару, калі ён узнікне, і вышэйшыя сілы (святыя памочнікі), і супраціўная стыхія – вада, якая перамагае агонь, і ўрэшце непасрэдны загад пажару не гарэць ні разу, ніколі. Такая прафілактычная замова надавала гаспадарам упэўненасці, што не здарыцца няшчасце – пажар. Ахоўныя замовы, як і многія іншыя, часта будуюцца на непасрэдным загадзе шаптуна пэўным варожым сілам не шкодзіць чалавеку. Узорам такой пабудовы можа служыць замова ад злых духаў: "Іду я па чыстаму полю, насустрач бягуць сем духаў, усе чорныя, усе злыя, усе нелюдзімыя. Ідзіце вы, духі, да ліхіх людзей, трымайце іх на цапах, каб я быў ад іх цэлы і непарушны на шляху, у доме, у лесе, у чужых і родных, на абедзе і ў бяседзе, на вяселлі і на хаўтурах. Мая замова доўгая, мае словы моцныя. Хто маё слова парушыць, то будзе (яму) худа, нядобра" (Асіповіцкі р-н).

Такой жа простай па форме, заснаванай толькі на адным прыёме – моцы загаднага слова шаптуна ці любога, хто замаўляе, з'яўляецца ахоўная замова супраць злой, неспагаднай долі: "Каціся клубком, доля злая, нядобрая, разлучніца, каціся, не цягніся, ля парога не круціся, за ганак не чапляйся, на варотах не вісні!" (Акцябрскі р-н).

Сярод ахоўных замоў сустракаюцца цікавыя ўзоры, скіраваныя супраць розных пагрозлівых для чалавека персаніфікацый – злых духаў, нячыстай сілы, ведзьмароў, чараўнікоў і інш. Гэта сведчыць пра народны аптымізм, смеласць, веру ў свае сілы і мажлівасць моцным словам адвесці ад сябе і сваіх блізкіх усё ліхое, пагрозлівае, – усё, што перашкаджае жыць. Выходзіць, што нашым продкам язычніцкіх, ды і пазнейшых часоў не быў характэрны фаталізм, пасіўнае прыманне свайго лёсу. Нават ліхой долі, якая лічыцца неадольнай, чалавек спрабаваў супрацьпаставіць сваю волю. І так з усімі нягодамі, ворагамі, няшчасцямі: на кожную агрэсіўную варожую праяву – магічны абаронны прыём; злое чараванне альбо толькі нейтралізуецца, альбо заварочваецца на крыніцу агрэсіі, шкоды. Супроць шкадлівых дзеянняў ведзьмароў праводзілі шмат розных чыннасцяў, якія словам і дзеяннем павінны былі тых абясшкодзіць, як гаворыцца ў наступным апісанні: "Калі ў гаспадарцы знойдзена нейкая рэч, якая, па ўяўленні гаспадароў, кімсьці падкінута і можа несці зло, то трэба набраць вядро вады, укінуць туды дзевяць зярнятак жыта і гэтай вадой, беручы кубкам, паліваць дзверы, прамаўляючы такія словы: "Як гэтыя дзверы круцяцца, каб так ведзьмары круціліся". Затым некалькі кубкаў гэтай вады ўліць у студню і сказаць: "Каб так ведзьмары былі мокрыя, як гэта вада мокрая" – і выліць рэшткі вады пасярод двара" (в. Дражна Старадарожскага р-на). Пасля такой магічнай апрацоўкі тэрыторыі ўжо не будзе доступу на яе ніякім варожым сілам, падкінутая рэч не выкліча захворванне, эпідэмію і інш. Небяспечным "падкідам" лічылася курынае гняздо (можа, ад хворых курэй?), што рэальна небяспечна для гаспадарскага птаства, а ў святле сучасных ведаў – і для людзей (курыны грып і інш.).

Падкінутыя, падкладзеныя зачараваныя рэчы – падкладанні – нейтралізавалі сімвалічнымі чыннасцямі і абыходзіліся з імі рацыянальна: кідалі ў багну, заносілі ў глухі лес ці на скрыжаванне дарог. Апошняе хоць і выдаляла падазроны падкладзень з сялібы, але далей ужо рацыянальнасць канчалася – праз скрыжаванні дарог праязджалі і праходзілі людзі, жывёла; лічылася, што яны разнясуць чары ў розныя бакі, а па сутнасці яны маглі разнесці заразу. Так у магічных абрадах спалучалася нешта рацыянальнае, але перавагу мела сімвалічнае. Напрыклад, падкладзень заносілі ў лес, дзе шукалі вывернутую асіну, пад яе карэнне клалі падазроны прадмет і прамаўлялі: "Як гэтаму ворану на зямельцы не стаяць (відаць, падкладнём быў мёртвы воран, злавесная птушка), так майму ворагу па зямельцы не хадзіць". Такім суровым праклёнам злое чараўніцтва скіроўвалася на самога чараўніка.

З тэкстаў замоў бачна, што, змагаючыся з чараўнікамі, сваімі ворагамі, нашы продкі мелі тую ж зброю – магічныя спосабы і сродкі, г.зн. магія была і агрэсіўнай, і абарончай, а чараўніцтва не было чымсьці выключным, незвычайным. Іншая справа, што былі вельмі моцныя (такімі яны лічыліся) чараўнікі і так сабе, не надта дасведчаныя. Паводле народнай класіфікацыі былі чараўнікі "нараджоныя" і "навучоныя", прытым за "нараджонымі" прызнавалася права на існаванне – такі ўжо іх лёс! "Іду я за Госпадам Богам чараўнікоў пад пятамі таптаць, нараджоных і навучоных. Нараджоныя на свеце жывуць, а навучоныя ў сыру зямлю йдуць" (Светлагорскі р-н).

Замова, як і любы магічны сродак, была ў нашых продкаў універсальным, ахоўным, папераджальным сродкам, які мог адхіліць ці адмяніць нават будучыя нежаданыя падзеі на ўзроўні вестак аб іх. Так, калі верабей ці якая іншая птушка стукае ў шыбу, гэта лічылася благім прадвесцем (душы памерлых ператвараліся ў птушак, матылькоў, іншых дробных істотаў, а стук у акно азначаў, што душа памерлага кагосьці кліча, хоча забраць з сабою), і нехта ў сям'і неўзабаве павінен памерці. Хутка сказаная замова адварочвала прадвесце, скіроўвала яго "за далёкія далі":

Ліха наша, ліха, ідзі за сіне мора!
Верабей-пташка, як бы ні было табе цяжка,
Нясі наша ліха за сіне мора,
За белыя хвалі, за далёкія далі.
(Лунінецкі р-н)

Важна, каб чароўнае слова, формула былі прамоўлены ў адпаведны час як бы ў адказ на весці з засвету, тады цячэнне падзей змяняецца, благое не збываецца. Так, калі курыца запяе пеўнем, што таксама азначае блізкую смерць у сям'і гаспадара, то для прадухілення падзеі трэба было скіраваць прадвесце на самога весніка, на курыцу, і сказаць: "На сваю галаву!" ды пацвердзіць тым, што адсекчы галаву ў курыцы. Такім чынам, падзея, абвешчаная ёю, збываецца (смерць на гэтай сялібе), але шкода гаспадару мінімальная, лічы, ніякая.

Магічным шляхам, словам і дзеяннямі таксама ж нейтралізаваліся благія сны, прадвеснікі нежаданых падзей. Прачнуўшыся пад уражаннем ад благога сну, трэба было належна сябе павесці – перавярнуць падушку і сказаць: "Куды ноч, туды і сон", або паглядзець на высокае дрэва і прамовіць: "Самсон, Самсон, я сасніла благі сон; куды ноч, туды і сон"; можна было звярнуцца і да іншага апекуна: "Іосіф Прыпадобны, перавярні сон з благога на добры!" і інш.

Прыведзеныя тэксты могуць служыць узорамі простых, мінімальных магічных формул і дзеянняў, прызначаных не для адмыслоўца-шаптуна, а для ўсіх, каму надарыцца адпаведная неабходнасць, бо прымяняць іх трэба адразу, "на скорым часе", калі толькі прадвесце з'явіцца, як бы парыраваць неспрыяльны бег падзей. Тут галоўнай умовай дзейснасці гэтых формул з'яўляецца іх своечасовасць, ніякіх спецыяльных моўных сродкаў не ўжываецца. Аднак існуе вялікая колькасць замоў, у якіх адпаведным падборам моўных сродкаў ствараюцца нештодзённыя, казачна яскравыя вобразы і малюнкі, што нібы адчыняюць дзверы ў іншы, чароўны свет. Для прыкладу можна ўзяць ахоўную замову ад "чорнага ліха", дзе адным толькі паўтарэннем прыметніка "чорны" дасягаецца незвычайны эфект: "Шоў чоловек, сам чорны, у чорнэ обуўся, у чорнэ одзеўся, чорным подпаразаўся, чорну шапку надзеў, чорну сокеру на плечах несэ, чорного дуба порубаў да на чорну рэку попускаў, од свяшчэннага, хрышчэннага чорнэ ліхо одняў, жыдам оддаў. А вы, жыды, несыце на жоўты пескі, на крутые беражкі, дзе сонцэ не ўсходзіць, пеўнеў голас не заходзіць, на бістрые воды, на сухіе лозы, дзе не падае роса, не ростэ трава, дзе дзеткі не ходзяць, туда ўсё ліхо заносяць" (Лельчыцкі р-н). Тут нагнятанне злавеснага адбываецца за кошт сімволікі чорнага колеру, аналагічна як у чарадзейнай казцы выкарыстоўваецца колеравая трыяда – белы, чорны і чырвоны колеры: "Ехаў белы чалавек, увесь у белае апрануты, на белым кані, у белым вазку, і белы сабака за возам бег..." і так паступова – пра чорнага чалавека і пра чырвонага. Сімвалічнае значэнне рэчаў, як бачым, праходзіць аднолькава ў розных жанрах. Цікава, што пераносчыкамі чорнага ліха ў прыведзенай замове выступаюць жыды – менавіта яны яго знішчальнікі. Гэта абумоўлена тым, што іншапляменнікам, іншаверцам у беларускай традыцыі прыпісваліся асаблівыя магічныя здольнасці (жыдам, цыганам). Вядома, што калі сям'ю пераследавала нейкае няшчасце, хвароба, то разам з іншымі захадамі давалі ахвяры на храмы, у тым ліку і на "жыдоўскую школу" (сінагогу), што лічылася асабліва памоцным.

У шматлікіх выпадках, асабліва калі чалавек заставаўся адзін – ідучы ў лес, у поле, засцерагаючыся ад ваўкоў ці іншых звяроў, ад гадзюк, баронячыся на вуліцы ад сабак, асцерагаючыся суроку сустрэчных людзей і ў шэрагу іншых падобных да пералічаных выпадкаў, ён мусіў сам процістаяць небяспецы (рэальнай ці ўяўнай), дапамагчы сабе любымі сродкамі, а найперш адпаведным захаваннем, чаму садзейнічалі яго магічныя веды. Таму ўсе такія замовы для асабістага карыстання, так бы мовіць, масавага распаўсюджання заўсёды простыя, лаканічныя, лёгкія для запамінання. Яны часам нагадваюць дзіцячыя дражнілкі, ды і запаміналіся яны яшчэ ў дзя-цінстве. Напрыклад, ад суроцаў:

Соль у вочы ад суроцы,
Дзяркач у зубы,
Гаршчок – паміж шчок,
Клубок нітак – паміж лытак.
(Бярэзінскі р-н)

Можна знайсці сярод замоў гэтага раздзела і яшчэ карацейшую за гэтую формулу: "Соль табе ў вочы, галавешка ў зубы" (Барысаўскі р-н). Такія формулы неабавязкова было нават вымаўляць, каб засцерагчыся ад непрыязнага ці вельмі вострага пагляду; дастаткова было сказаць такія словы ў думках. Як заўсёды, слова спалучаецца з дзеяннем дзеля лепшага эфекту. Так, выходзячы з дому, на ўсялякі выпадак трэба было здзейсніць кароткі рытуал – тройчы абнесці сябе соллю (звычайна свянцонаю), прамаўляючы: "Абношу соллю ад чорных вачэй, ад злых людзей. Бог адзін, а злыдняў многа" (Смалявіцкі р-н). Такія простыя формулы часта прымяняюць прыём загаду, пагрозы ворагу: "Гадзюка мая, не кусай мяне, буду біць цябе неўзрасцімым дубцом. У Бога папрашу, што Бог скажа, тое і будзе" (Бярэзінскі р-н). Побач з загадам, пагрозаю, часам лаянкаю ў замовах любога фармату выкарыстоўваецца спосаб спакушэння замаўляных персаніфікацый добрымі, прывабнымі ўмовамі дзесьці далёка ад месца замаўляння:

На моры-марочку,
На крутым беражочку
Грым вяселле гуляе
Са скрыпкамі, цымбаламі.
І ты тут не сядзі, туды ідзі.
(Барысаўскі р-н)

Іншы раз спакусы малююцца больш дэталізавана: "там вам столікі пазасціланы, кубачкі паналіваны, там вам піценне, і ядзенне, і мяккае спанне".

Дзейснасць замаўляння ўзмацнялася многімі спосабамі, вельмі часта выкарыстоўвалася параўнанне з чымсьці відавочным, нязменным, эталонным: "За сінім морам, за шчырым борам стаіць зялезны тын, пад тым тынам рассыпан чорны мак. Як таго маку ніхто не сабярэць, так раба Божага (імя) ніхто не ўрачэць. Амін" (Зэльвенскі р-н).

Параўнаць можна таксама з нечым неіснуючым, немагчымым, а паколькі слова збываецца, так неіснуючай становіцца і нежаданая з'ява.

Ішлі майстры без нажоў, без тапароў,
Зрубілі цэркаўку без вуглоў.
Як гэтай цэркаўцы не стаяць,
Так у (імя) прымаўкі не бываць.

Параўнанняў у замовах прымяняецца шмат, усе яны маюць характар сталых, тыповых, сустракаюцца і ў іншых жанрах народнай творчасці: "як мёртвым з зямлі не ўстаць", "як зорак у небе не пералічыць", "як з мора вады не выпіць", "як пасеянаму пяску не ўзысці" і да т.п. Для ўзмацнення замовы такіх параўнанняў у адным тэксце кампануецца некалькі: "(Як) усякаму нараджонаму Божага твару не пазнаць, воблака не адкрыць, хуткіх зорак не адбіць, раняшняе зарніцы сякераю не перасекчы, маладога месяца не адамкнуць, так і мяне, раба Божага (імя), нікому не сапсаваць век па веку, цяпер і давеку".

Сярод спосабаў узмацнення замоўнага ўздзеяння трэба адзначыць таксама сцвярджэнне жаданага становішча як існуючага: "У калінавым кусточку там пярун б'е і маланка смаля, злым людзям вочы паля" (Барысаўскі р-н). Разам з канстатацыяй жаданага становішча выказваецца ўпэўненасць, што будзе так, як пажадана чалавеку: "тут табе не быць, касцей не сушыць, сэрца не таміць..."

Адным з частых спосабаў узмацнення замовы з'яўляецца зварот да цудоўных памочнікаў, сакралізаваных прыродных і надпрыродных сіл і персаніфікацый. Тут найпершае месца займае па сэнсу зара (ранішняя і вячэрняя), на зары адбываліся ўсе лячэбныя замаўлянні. Таксама ж важнай памочніцаю з'яўляецца "царыца-вадзіца", якая ўвесь свет ачышчае, абмывае, аздараўляе. У асобных запісах натуецца зварот да ўсіх магчымых аб'ектаў і стыхій з просьбаю дапамагчы, збавіць ад няшчасця – да яснага сонца, да зары, да маладзіка, да вады, да расы, да цёмнай начы і цёплага дня. Паралельна ў многіх замовах праходзяць звароты да Госпада Бога, Прачыстае Маці, Ісуса Хрыста і многіх хрысціянскіх святых, якія замянілі ранейшых апекуноў-памочнікаў. Характэрна, што ў замовах праступае іншы вобраз святога сямейства: галоўным выступае Гасподзь Бог, Бог-Бацька, Пан-Бог, далей ідзе Святая Матачка Прачыстая і іх Сын Ісус Хрыстос. Такая структура святой сям'і была зразумелая і даступная жыццёваму вопыту нашых продкаў.

У замовах няма суперніцтва паміж старымі апекунамі і новымі, хрысціянскімі; шматлікія прыёмы ўзмацнення спалучаюцца, узаемна дапаўняюць адзін аднаго. Так, у замове ад урокаў з Краснапольскага раёна назіраецца спалучэнне розных спосабаў узмацнення замоўнага дзеяння. Найперш ідзе канстатацыя самога замаўляння з пералікам крыніц, ад каго зыходзяць "урокі", "улёкі", "падзівы", "прыгаворы", і пералікі тых частак цела ўрочнага, дзе сурокі могуць шкодзіць, загнездзіцца. Потым ідзе спасылка, што не сама шаптуха, а Маці Прачыстая ўсе ўрокі знімае, на цёмныя лясы, на балоты пасылае, ды сцвярджаецца, што там ім быць, гуляць, буяць, красавацца, а ў чалавека не адрыгацца і яму павек не шкодзіць. У канцы замовы – зноў зварот да Госпада Бога і Прачыстай стаць на помач, з просьбай палюбіць "лёгкі дух" шаптухі. І яшчэ трэба падзьмуць і сплюнуць тры разы. Такім чынам, выбудоўваецца нібы кругавая абарона з розных спосабаў, каб шкадліваму суроку не было подступу да чалавека.

Магічная сімволіка лічбаў прысутнічае ў замаўлянні праз патрабаванне паўтарыць тэкст тры разы, дзевяць разоў, дванаццаць і інш. Але існуюць замовы (рэдкія запісы), цалкам пабудаваныя на лічэнні, калі нейкая сімвалічная колькасць зводзіцца да мінімальнай, з дванаццаці да аднаго, як у замове з Пінскага раёна: "Первым разам, Божым указам. Ішоў Гасподзь Ісус Хрыстос, ішоў гарою, вёў дванаццаць дочак за сабою: з дванаццаці да адзінаццаць, з адзінаццаці да дзесяць, з дзесяці да дзевяць, з дзевяці да восем, з васьмі да сем, з сямі да шэсць, з шасці да пяць, з пяці да чатыры, з чатырох да тры, з трох да дзве, з дзвюх да адна, паследняя. А тую паследнюю не ўчыў ні пісаць, ні чытаць, но ўчыў падзівы вымаўляць. Вымаўляецца падзіў з ручак, з ножак, з усіх сустаўчыкаў. Дай, Божа, дабро". Можа здацца нелагічным, што Хрыстос вёў дачок, але калі ўявіць, што выкарыстоўваецца больш старажытная аснова, што замест Хрыста тут быў іншы персанаж, тады ўсё да месца. Мажліва, не з'яўляецца выпадковасцю і тое, што будучую шаптуху не вучаць ні пісаць, ні чытаць: ёсць звесткі, што кельцкія друіды сакральную інфармацыю, сакральныя тэксты перадавалі маладому пакаленню толькі ў вуснай форме дзеля зберажонасці, каб не трапілі ў рукі непасвячоных ці прадстаўнікоў іншых рэлігійных вучэнняў. Можна меркаваць, што ў нашай традыцыі таксама існавала такое ўстанаўленне; паколькі іншыя правілы агульнавядомы, яны захоўваліся да апошняга часу.

Магічныя тэксты адносяцца да найстарэйшых твораў у традыцыйнай духоўнай спадчыне беларусаў. Іх спецыфічныя сродкі, абумоўленыя выразнай прагматычнасцю гэтага роду творчасці, складваліся паступова, узбагачаючыся дэталямі і рэаліямі навакольнага свету. У нашым зборы шырока прадстаўлены як найпрасцейшыя, так і досыць ускладнёныя, разгорнутыя тэксты, якія можна аднесці да, так бы мовіць, класічных замоў. Вось, напрыклад, замова ад нагавору, запісаная ў 1992 г. у Старадарожскім раёне:

"Зоры-зарыцы, хвораму памачніцы, прыступіце, памажыце ўпрасіць і ўмаліць дванаццаць прымавак і ўгаварыць, адкуль яны ўзяліся – ці ветраныя, ці віхраныя, ці ўрочныя, ці ўлёчныя, ці падуманыя, ці пакідоныя, ці намаўлёныя, ці нагавораныя, ці страчаныя, ці насланыя? Прашу я вас усіх, выступіце з следу, з печаней, з касцей, з вачэй, ад белае касці, ад чырвонае крыві, ад русых косак, ад чорных вочак. І прашу я Госпада Бога, ідзіце вы на сіне мора. На сінім моры стаіць дуб зялёны, пад тым дубам дванаццаць панове гуляюць, стаяць столікі засціланыя, кубачкі наліваныя. Там вам піці, гуляці, а гэтаму чалавеку здароўечка даці на лёгкае спанне, на смачнае ўжыванне, па беламу свету хадзіць і з добрымі людзьмі гаварыць".

Сярод такіх, бясспрэчна, традыцыйных тэкстаў зрэдку трапляюцца не зусім тыповыя, якія існуюць дзесьці на ўзмежжы жанру, нагадваюць віншаванні ці вясельныя рацэі, што само па сабе цікава, паколькі пацвярджае правіла: нішто не можа стаяць на месцы, не маючы пэўнага руху, развіцця. Прыкладам такой замовы можа служыць ахоўная ў дарогу, якая нагадвае набор добразычэнняў, досыць зграбна скампанаваных:

Ой, як сокал з гнязда вылятае,
Шлях далёкі яго чакае.
Паляціць ён над вадой цякучай,
Над лесам дрымучым.
Хай у дарозе яго мой абярок беражэ,
Каб вады горкай не напіцца,
Каб у лесе чужым не заблудзіцца.
Хай паможа яму сонца яснае,
Каб дарога яму была светлаю.
Хай паможа яму ясны месяц
І, як маці, да яго будзе прыветны.
Хай памогуць яму ветры буйныя,
Хай не дуюць вельмі, а толькі пасвістваюць.
Каб яго крылы былі вострымі,
Каб дарогу пакарочвалі
І да роднага гнязда прыварочвалі.
Каб не стаяла гняздо апусцелае
І не была сям'я асірацелая.
(г. Баранавічы)

Жыццё вылучае наперад тыя ці іншыя праблемы, якія пачынаюць непакоіць грамадства. Распаўсюджанае п'янства, алкагалізм моцна б'е па жаночай палавіне насельніцтва, па дзецях. Людзі пачынаюць шукаць сродкі супрацьстаяння гэтаму злу і звяртаюцца да традыцыйнай магіі: "Сам Гасподзь на небе, а цар на зямлі, а мядзведзь у лесе, а мярцвец у зямлі. Мёртвыя ляжаць, яны не п'юць, не ядзяць. Няхай мядзведзь гарэлку п'е, а (імя п'яніцы) у рот не бярэ" (Лунінецкі р-н). Дзейснасць замовы падмацоўваецца адпаведнымі чыннасцямі: трэба скрасці ў п'янага кашулю, згарнуць яе і скрытна, каб ніхто не ўбачыў, падкласці яе пад галаву нябожчыку ў труне. Так думаюць і робяць некаторыя нашы сучаснікі.

Хоць замова – жанр паважны, часам сустракаюцца выпадкі, калі і сам тэкст, і дзеянні, з ім злучаныя, набываюць адценне гульнёвасці, як пры адшуканні чаго згубленага, што было нядаўна пад рукамі (знікненне рэчаў падаецца як жарты, свавольства чорта). Калі ж хочаш згубленае адшукаць, трэба прымусіць чорта аддаць схаванае. Дзеля гэтага трэба абвязаць ножку стала хусткаю, поясам ці чым іншым ды прамовіць: "Чорт, чорт, пагуляў? Вазьмі сваё, аддай маё!". А можна зрабіць па-іншаму, больш рашуча: завязаць нешта вузлом ды казаць:

Завяжу чорту бараду –
Аддай маю бяду.
Не аддасі бяду –
Не адвяжу бараду!

Трэба спадзявацца, што такое рашучае патрабаванне прывядзе да жаданых вынікаў.

Адна заўвага адносна шкадлівага чараўніцтва і яго вербальнага і дзейснага арсеналу. У нашым зборы яны амаль непрыкметны. Так было заўсёды, чараўнікі не жадалі сябе выкрываць: гэта не ўхвальна і нават было для іх небяспечна (пакрыўджаны часам жорстка помсціў). Аднак у зборы дастаткова тэкстаў абаронных, накіраваных супроць рэальнай ці мяркуемай агрэсіі; тады ўсё ліхое, чаго чалавек баяўся, скіроўваецца на агрэсара. Калі чалавек лічыў, што яго ўраклі, ён мог звярнуцца да шаптуна, чараўніка, які правёў бы над ім наступны абрад. Урачонага тройчы абносяць соллю, узятай у жменю левай рукі, прамаўляючы: "Хто цябе ўрачыць, хай на тым скура трашчыць!" Затым пасыпалі ўрачонага соллю, а яе рэшткі кідалі ў агонь. Калі ў агні соль затрашчала, то павінна і скура на ворагу затрашчаць. Абрад жорсткі, але ён скіраваны толькі на вінаватага, нікому выпадковаму ён не павінен зашкодзіць.

Замовы ад розных хваробаў ды ахоўныя з лячэбнымі замовы і іншыя магічныя тэксты для забеспячэння прадуктыўнасці гаспадаркі, здароўя і плоднасці свойскай жывёлы, урадлівасці раслін займаюць значнае месца ў гэтым выданні. Незалежна ад велізарных змен, што адбыліся ў нашым грамадстве з пачатку збіральніцтва твораў народнай мудрасці, у тым ліку і замоў (пачатак XIX ст.), матэрыял кнігі з'яўляецца сапраўды традыцыйным, з усімі тыповымі рысамі класічнай беларускай вербальнай магіі. У гэтым лёгка пераканацца: варта толькі параўнаць дадзены збор з томам "Замовы" з акадэмічнай серыі "Беларуская народная творчасць", які ўключае найлепшыя ўзоры гэтага жанру, назапашаныя за ўвесь час фальклорнага збіральніцтва. І раней запісаныя, і сучасныя запісы замоў "лечаць" тыя ж характэрныя хваробы, будуюцца на тых самых прынцыпах магічнага ўздзеяння, грунтуючыся на архаічнай сімволіцы і міфалогіі. Традыцыйныя магічныя тэксты захоўваюцца, у асноўным, нязменнымі ў народнай памяці нават тады, калі прычыны (хваробы), што выклікалі іх да жыцця, перасталі быць актуальнымі, небяспечнымі, таямнічымі. Так, у наш час медыцынай добра лечацца і хваробы вачэй, і зубны боль, і звіхі-пераломы, і шмат іншага, а замоў супраць названых захворванняў у памяці людзей захоўваецца шмат. Гэта даніна традыцыі, дзеянне пэўных стэрэатыпаў.

Для прыкладу можна нагадаць "каўтун" (варыянт жаночага роду – "каўтуніца"). Калісь, адносна зусім нядаўна (бо яшчэ ў XIX ст.) каўтун быў шырока распаўсюджанай хваробаю, вакол якой існавала шмат прымхаў, забарон, засцярог – па сутнасці, уласная міфалогія і адпаведна – багатая магічная практыка. Зараз гэтая хвароба знікла, нікога асабліва не турбуе, а замоў супроць яе захавалася нямала. Каўтун, паводле "Тлумачальнага слоўніка беларускай мовы", – хвароба скуры на галаве, пры якой валасы зблытваюцца і зліпаюцца. Можа быць таксама ў коней (звычайна пад грываю). Але народ лічыў знешнія прыкметы каўтуна яго выхадам наверх, бо менавіта каўтуну прыпісвалі і боль галавы, і ламату ў касцях, і іншыя нутраныя недамаганні. З'яўленне каўтуна на паверхні павінна было прынесці палягчэнне, а затым і канчатковае выздараўленне, калі каўтун не "ўгнявіць", не спрабаваць звесці яго раней пары, бо тады пагражала слепата. Яго стараліся выклікаць наверх, г.зн. запусціць каўтун самому, не расчэсваць валасы, каб яны збіліся ў лямец.

З тэкстаў замоў супраць каўтуна вынікае, што і ён, як і іншыя хваробы, персаніфікаваўся, нават узнікала пэўная сямейная іерархія: "Гаспадару Богу памалюсь, старшаму каўтуну пакланюсь. Старшы каўтун, унімай сваіх прыслуг: дняўных, начных, вадзяных, ветраных..." (Салігорскі р-н). Многія тэксты будуюцца на звароце да каўтуна як персанажа, прытым часта з выразным імкненнем яго ўлагодзіць, задобрыць, намовіць: "Каўтун, каўтуночак, мой мілы дружочак, а ты ў гэтай галовачцы не сядзі, не ляжы..." (Барысаўскі р-н). Ласкавыя звароты – распаўсюджаны прыём у магічнай, як і ў бытавой, практыцы: "Каўтун-каўтуночак, ты верны браточак", "Каўтун-каўтунчык, ты харошы малуйчык", "Каўтун-каўтунец, удалы маладзец" і інш. Каўтун і каўтуніха трактуюцца часам як брат і сястрыца альбо як маладая пара: "Каўтун, каўтуніца, хлопец і дзявіца, вас не багатка, толькі двое" (Рагачоўскі р-н). Усе звароты да персаніфікаванай хваробы маюць адну мэту: вывесці, выманіць яе наверх, звабіць у далёкае нежылое месца, пазбавіцца ад яе. Часам ветлівасць саступае месца грубасці, пагрозе, застрашэнню, строгаму загаду:

Каўтун-каўтунішча,
Ідзі ў лес на пянішча,
Дзе вецер не вее,
Дзе сонца не грэе.
Расці, развівайся
І там заставайся.
(Клецкі р-н)

У асобных тэкстах, дзякуючы набору песенных лірычных вобразаў і сродкаў, адным з якіх з'яўляецца Дунай – скразны сакральны вобраз беларускага і наогул славянскага фальклору, прагматычная, здавалася б, замова супраць каўтуна набывае амаль песенны характар.

Ідзі, каўтун, за гару за круту.
Ідзі, каўтун, за Дунай за ціхі,
Ідзі, каўтун, за раку за быстру,
Ідзі, каўтун, за лясы, за лугі,
Расці, цвіці, назад не варачайся.
(Клецкі р-н)

Заўважым, што гэта не адзіны тэкст замовы, дзе прысутнічае Дунай; гэтаксама пабудавана замова супроць скулы-залатухі, супроць ружы; Дунай сустракаем у тэкстах супроць "уроцаў", супроць "зляку", "упудаў", зубнога болю. Наяўнасць Дуная, гэтага архаічнага вобраза, сведчыць пра старажытнасць, прыналежнасць твора да народнай творчасці, у якой захоўваюцца свяшчэнныя рэаліі мінулага жыцця нашых продкаў.

Не менш цікавай з'яўляецца персаніфікацыя хваробы параліча (паляруша), якая ўзнікала нібыта з благога ветру, называемая "падвей". Лічылася, што падвей мог быць кімсьці насланы: "Падвей, на (імя) не вей, а вей таму, хто наслаў яму" (Барысаўскі р-н). У тэкстах часта ставіцца не рытарычнае пытанне, з чаго пэўная хвароба ўзнікла, і, згадваючы мажлівыя крыніцы хваробы, замова нібы чароўным спосабам выкрывае яе і тым абясшкоджвае.

Падвей, падвей, з чаго ты стаў?
Ці з буры? Ці з ветру?
Ці з дробных дажджэй?
Тут табе, падвей, не быць,
Касцей не ламіць, сэрца не таміць.
(Бярэзінскі р-н)

Падвей персаніфікаваў страшную па выніках хваробу, якая часта папярэднічала смерці. Мажліва, таму ў замовах няма спроб наладзіць з ім добрыя адносіны, прыхваліць яго, прылашчыць. У тэкстах шмат зваротаў да святых памочнікаў хрысціянскага пантэона, найперш да Маткі Боскай. Менавіта сярод замоў ад падвею знаходзіцца самая разгорнутая замова гэтай кнігі, якая налічвае 79 радкоў. У ёй да святых памочнікаў звяртаюцца з просьбамі дапамагчы шаптусе выгнаць з цела хворага 12 вятроў. Што ў народным уяўленні падвеяў (вятроў) было 12, сведчыць замова, пабудаваная на адваротным адліку:

Было падвеяў дванаццаць,
З дванаццаці – адзінаццаць,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
З аднаго – ніводнага.
(Барысаўскі р-н)

Такім чынам, замоўныя тэксты з'яўляюцца часткаю агульнай міфалагічнай сістэмы нашых продкаў, толькі пабудаваныя яны з прагматычнай лячэбнай ці ахоўнай, а не тлумачальнай, як у міфаў, функцыяй.

Багатую міфалогію мае хвароба, якая некалі моцна дакучала нашым продкам, ішла за імі неадступна і паслядоўна: гэта – ліхаманка-трасца, якую, не хочучы наклікаць на сябе, называлі іншымі імёнамі: Хіндзя, Фыбра, Цётка, Шуня, Варагуша, Ірадава дачка. Лічылася, што хвароба мае шмат персаніфікацый, што яна выступае ў асобах жаночага роду, сясцёр, якія маюць шмат спецыфікацый. Іх можа быць 7, 9, 12, нават 77. Даўно мінуліся тыя часы, калі ліхаманка была распаўсюджанай грознай хваробаю, а тэксты замоў супроць яе натуюцца ў значнай колькасці, часам з апісаннем арха-ічнага рытуалу, вось як наступны: "Хворы, калі хопіць сілы, ідзе ў лес, знаходзіць асіну, клоніцца ёй і кажа: "Асіна, асіна, вазьмі маю трасіну, дай мне легату!" Пасля перавязвае асіну сваім поясам" (Іўеўскі р-н). Як бачым, тут дзейнічае міфалагічная логіка, паводле якой на праклятае дрэва асіну, якая і так трасецца, можна перадаць хваробу-трасучку, аддзякаваўшы ёй падарункам – сваім поясам.

Багаты міфалагічны змест прасочваецца ў замовах супраць шэрагу іншых захворванняў, такіх, як валасень, вогнік, рожа, скула, залатнік і інш. Гэтыя хваробы "лечацца" найчасцей комплексам магічных дзеянняў, дзе вербальная частка арганічна спалучаецца з дзеяннем, сімвалічнымі прадметамі і рэчывамі і да т.п. Так, валасень (валасяніца), глыбокі балючы нарыў на пальцах ("ад касці"), трактаваўся як пранікненне ў цела нейкага міфічнага воласападобнага паразіта, якога трэба выманьваць з балючага месца жытнімі каласамі, праз якія праліваецца на нарыў гарачая вада. Пры гэтым лік каласоў, звязаных у пучкі, павінен быць або 9 (тройчы тры), або 27 (тры-дзевяць), або 9 пучкоў па 9, што само па сабе набывае незвычайны сакральны сэнс. Маніпуляцыі з каласамі (імі абмахваюць хворае месца ці прывязваюць іх да яго) суправаджаюцца кароткімі формуламі-загадамі тыпу: "Волас, волас, выйдзі на колас!" або "Валасень, валасень, выхадзі з сустаў, з касцей". Лічыцца, што пры выніковым "лячэнні" на каласы накручваюцца вылезшыя ці, дакладней сказаць, выцягнутыя валасы. Цікава, што ў асобных выпадках фіксуецца суаднясенне валасня (воласа) з пэўнымі звярамі: "Мядзведзеў волас, выйдзі на колас, лісіны волас, выйдзі на колас... каторы волас не знаю, выйдзі на колас". Верагодна, тут можна шукаць вытокі рытуала ў кульце Вялеса-Воласа, у яго зааморфных увасабленнях-абліччах.

Дакучлівы вогнік, высыпка на губах, праява герпеса, мяркуючы ўжо нават па назве, звязваўся ва ўяўленнях людзей з вельмі шанаванай стыхіяй – агнём. Ды і яго з'яўленне магло быць караю за неадпаведнае абыходжанне з агнём (існавалі забароны на занечышчэнне агню – нельга ў агонь пляваць, мачыцца, кідаць брудныя дровы і інш.). Кара за пляванне ў агонь – вогнік на губах, ва ўсякім разе, так тлумачылі дзецям яшчэ нядаўна. Сказанае пацвярджае замова з Рагачоўскага раёна: "З распаленай печкі выграбаюць тры вугалькі і кожным з іх тройчы абводзяць балючае месца, а потым зноў кідаюць у печ або ў расчыненае акно са словамі: "Адкуль прыйшоў, туды і ідзі". Хворы пры гэтым цалаваў тры разы прыпечак". Існавалі і іншыя магічныя рытуалы, прытым вельмі простыя, дзеля ўжытку ў кожнай хаце, якія сведчаць пра сувязь вогніка найперш з агнём. Вось кароткі лячэбны абрад ад вогніка, запісаны ў Асіповіцкім раёне: "Бралі тры запалкі, запальвалі. Пасля абносілі вакол хворага месца і казалі: "Агонь упаў, вогнік прапаў". Аналагічны абрад апісаны ў Свіслацкім раёне: "Пры замаўлянні вогніку абпаленай палачкай ці вугальком дакранаюцца да балячак і са словамі: "Вогнік-вагнішча, ідзі на агнішча" кідаюць гэтую палачку ці вугалёк на агонь. Паўтараць трэба тройчы. Хоць вогненая стыхія ставіцца на першае месца ва ўсіх спосабах уцішэння вогніка, аднак дапускалася, што прычыны захворвання могуць быць розныя: меркаваўся вогнік агнявы, ветраны, вадзяны, і нават земляны, сонечны, урочны. Некаторыя магічныя абрады супроць вогніка надзвычай паэтычныя, з глядзеннем на далёкі агеньчык за водным аб'ектам (за ракой, возерам), з патапленнем гарачых вугольчыкаў у місцы з вадою, з абавязковай слоўнай формулай:

Агонь – к агню,
Вада – к вадзе,
Хай у (імя)
Вогнік прападзе.

Калі меркаваць пра пашыранасць якойсьці хваробы па колькасці замоў супраць яе, то рожу можна палічыць адной з самых пашыраных хваробаў зараз сярод беларусаў: у наш том уключана больш за 150 тэкстаў. Гэта тлумачыцца, відаць, не частатой захворвання на рожу, а стойкасцю прымхаў, якія сцвярджаюць, што рожа не лечыцца сучаснымі медыцынскімі сродкамі, яны нават небяспечныя для чалавека ў такім стане, бо могуць "угнявіць" хваробу, яна не пройдзе бясследна, а дасць ускладненні і можа пакінуць непрыемныя сляды. Таму рожу ўсё яшчэ замаўляюць, хоць ёсць мажлівасць звярнуцца да кваліфікаваных медыкаў. Пры вялікай колькасці тэкстаў у іх канцэнтруецца шмат магічных прыёмаў уздзеяння на хваробу, прычым слова ў многіх выпадках уключаецца ў пэўнае дзеянне, як у запіс з Баранавіцкага раёна: тут галоўнымі спосабамі ўздзеяння на хваробу з'яўляецца спальванне 9 камячкоў ільнянога валакна, кудзелі, на чырвонай ваўнянай тканіне, якою закрыта хворае месца. Камячкі па аднаму падпальваюцца грамнічнай ці проста пасвянцанай свечкай у суправаджэнні адваротнага адліку – дзевяць, восем, сем... ніводнага. Як згарэлі камячкі кудзелі, так павінна знікнуць і рожа.

У іншых тэкстах пры спальванні льняных шарыкаў гаворыцца кароткая формула-загад: "Ружа-ружаніца, сіня-сінявіца, раскаціся, разайдзіся, на мачыначку сыдзіся!", альбо "Ружа ветраная, ружа вадзяная! Ляці ў лясок на жоўты пясок" і інш. Шмат тэкстаў, дзе хваробе выказваецца загад пакінуць чалавека, сысці на нежылыя месцы: "Рожа, тут табе непрыгожа, тут табе не кружыць, косць не ламіць, сэрца не нудзіць. Я цябе закляну ўсімі языкамі. Адашлю на мхі, на балоты, на сухія лозы".

Часам замова зводзіцца да пагрозы з пералікам спосабаў, якімі рожа будзе знішчана: "Я цябе, рожа, замарожу, я цябе, рожа, агнём іссяку, я цябе, рожа, віном залью, я цябе, рожа, мелам сатру, я цябе, рожа, сукном зацяру" (Салігорскі р-н).

Адным з прыёмаў звядзення рожы ў замовах з'яўляецца прыпадабненне яе да кветкі "ружа", якую беларусы раней так і называлі – рожа, што захавалася ў фальклоры, у песнях, у прыпевах валачобных песень ("Зялён явар, чырвон(а) рожа, дуброва!"). Калі вяне, пасыхае кветка, павінна засохнуць, знікнуць і хвароба рожа: "Сонца ўсходзіць, рожа раскідаецца. Сонца заходзіць, рожа пасыхае", або "Дарогаю шырокаю ішла Насвенчая Матка, несла тры пучкі рожы: адзін – красны, другі – сіні, трэці – белы. Сіні занывае, красны даспявае, белы асыпаецца. У рабы Божай (імя) рожа мінаецца" (Асіповіцкі р-н).

У замовах ад рожы шмат хрысціянскіх элементаў, зваротаў да святых асобаў, выяўленне іх з кветкамі ружы, якія вянуць, высыхаюць, як павінна знікнуць і хвароба. "На Ерузалімскай гары выраслі тры ружы. Адна закамянела, другая высахла, трэцяя згінула прэч" (Астравецкі р-н). "Ішоў Ісус праз рэчку Аус, нёс тры пучкі ружы: первая расцвіўшы, другая завяўшы, трэцяя засохшы. Каб засохла ружа (напрыклад, у Івана на назе)" (Чэрвеньскі р-н). "Як ішла Насвентша Матачка з Панам Езусам на высокі мост, несла тры квяты ружы. У руках квяты пабялелі, а ў рацэ вада прыўныла. Так і прыўный балезня рожы..." (Смалявіцкі р-н). "Найсвенша Матачка нясла тры ружы: адну з Пінска, другую з Мінска, трэцюю з Варшавы". Гэта надзвычай рэдкі выпадак згадвання ў замовах сучасных культурна-адміністрацыйных цэнтраў. Звычайна для замоў тыповым з'яўляецца зварот да легендарных колішніх сакральных аб'ектаў, такіх, як востраў Буян (Руян), Сіёнская гара, Іярдан, Кіева-Пячэрскія святыні, нячаста Дунай. Своеасаблівым спосабам лячэння рожы (а ён можа лічыцца універсальным) з'яўляецца пошук (выяўленне, сцвярджэнне) прычын хваробы, яе крыніц, што азначае і іх абясшкоджанне: знаць, з чаго што бярэцца, узялося – гэта нібы ўжо і перамагчы нежаданыя праявы. "Высякала яна [бабка] агню з сіняга каменю, скулу-ружу выпальвала: ветраную, вадзяную і агнявую" (Стаўбцоўскі р-н). Але крыніц рожы мяркуецца значна больш. Акрамя трох пералічаных вышэй, тут і прыгаворная, і прысмешная, і ўрочная, і зглазная. І па колеру рожы розныя: і красная, і белая, і зялёная, і сіняя. Так што ўсе павінны быць ахоплены ўпамінаннем і тым вылечаныя.

Рожа і скула, як сёстры, падобныя, да іх стаўленне, мяркуючы па зваротах, аднолькавае. Ім, як маглі, дагаджалі, зварочваліся лісліва: "Рожа-ражавіца, красная дзявіца", або "харошая маладзіца" і "рожавая маці", што "на моры гукаіць, сваіх дзяцей вызываіць".

У беларусаў захавалася шмат устойлівых выразаў, звязаных са скулаю, адкуль бачна, як да яе ставіліся, як абыходзіліся з ёю. Пра капрызнага, гняўлівага чалавека гаварылі, што яму трэба "гадзіць (дагаджаць), як скуле". Пра асобу злую, "нязручную", якая моцна перашкаджае, гаварылі: "Сядзіць тут, як скула на с...". Калі каму варта было ў чым адмовіць, то зласліва сцвярджалі: "А скулле яму!" Але ж скула вылезла і не дае ні сесці, ні легчы, ні крануцца без болю, то што рабіць, як тут не падлашчыцца да праклятай, як не паспрабаваць улагодзіць яе? Можа, змякчэе, не будзе так калоць і пячы? Так у замовах з'яўляюцца выразы: "Тры скулачкі, тры балячкі, тры цароўначкі", "княгіначкі", "скула-скуліца, родная сястрыца". Такую тактыку можна назіраць у адносінах да іншых нібы персаніфікаваных хваробаў – залатніка, крыві ("крывацёку") і да т.п. Дзе ўпрасіць, дзе прыгразіць, дзе намовіць, спакусіць, звабіць, выманіць хваробу з нямоглага, паслаць як мага далей ад хворага, важны толькі вынік – выздараўленне.

У замовах часта скула падаецца ў пэўнай афарбоўцы: скула-краснуха, скула-бялуха, скула-чарнуха, што, мажліва, з'яўляецца характарыстыкай стану даспявання звычайнай скулы. Але ёсць асаблівая скула, што не фарміруе асобны нарыў, а выліваецца дробнымі балячкамі, намаканнем скуры ў асобных месцах з жоўтымі выдзяленнямі, – скула-залатуха. Паколькі любая скула – непрыемная з'ява, то фальклор абагуліў гэта ў жартаўлівым ключы: "Вот невязуха: як не панос, дык залатуха". Адносіны да любой разнавіднасці скулы ў замовах аднолькавыя – ім не бываць у чалавека: "Скула-скуліца, красная дзявіца! Скулі не бываць, ні чарнухі, ні залатухі, ні ўрошнай, ні валошнай!" (Барысаўскі р-н).

Вартыя ўвагі замовы ад некаторых не надта грозных, але дакучлівых недамаганняў, якія звычайна "лячыліся" замовамі ўласнага ўжытку. Такімі можна лічыць замовы ад лішаю (круга), ад "ячменю" на воку, ад ікаўкі, ад жогі (пячайкі, пякоткі) і нават ад крывацёку. Многія з іх разлічаны на самалячэнне, аўтазамаўлянне, бо калі цябе падрывае ікаўка, неразумна чакаць вячэрняй ці ранішняй зары, ісці да шаптухі (шаптуна), калі такія існуюць у акрузе. Тут трэба хуткая дапамога самому сабе. Замовы такога гатунку завучваліся з дзяцінства. Яны нагадваюць дзіцячыя дражнілкі ці лічылкі, па большасці рыфмаваныя, простыя, зразумелыя. "Лішай, свінням мяшай, мяшалку кінь, а сам згінь" (Любанскі р-н). Лаканічныя, простыя словы суправаджаюцца такімі ж простымі з празрыстай семантыкай дзеяннямі – паскрэбванне нажом, перакрэсліванне нажом накрыж, стуканне нажом у сучок у сцяне ці дзвярах, змочванне круга кандэнсатам з запацелых шыбаў, сплёўванне і інш.

Кожнае недамаганне патрабуе іншага магічнага лячэння, іншых псіхалагічных прыёмаў уздзеяння. У некаторых захадах адчуваецца рацыянальная назіральнасць. Так, ад ікаўкі пазбаўляліся просценькім радком, які вымаўлялі на адным уздыху: "Ехала ікаўка на сівой кабыле. Кабыла пала, ікаўка прапала" ці "Ехала ікаўка да мора шукаць Рыгора. Рыгор, вярніся, ікаўка, мініся". Тут мы маем выразны выпадак падаўлення фізіялагічнай праявы валявым намаганнем, якому дапамагае слоўная формула. Кароткія вершаваныя формулы найбольш блізкія да дзяціных заклічак, якія самі па сабе з'яўляюцца магіяй, толькі не лячэбнай, а іншага гатунку. Гэтыя замовы – удзячны матэрыял да вывучэння сувязяў паміж рознымі жанрамі нашай духоўнай спадчыны.

У дадзеным зборы шэраг замоў прадстаўлены адзінкавымі ці нешматлікімі запісамі, яны не маюць дастаткова варыянтаў, якія звычайна сведчаць пра пашыранасць таго ці іншага сюжэта. Гэта адносіцца да замоў ад тых хваробаў, што традыцыйна не лічыліся прыдатнымі да замаўляння – ад завароту кішок, ад смяротнай хваробы, калі чалавек падавіўся ежаю, ад атручэння, ад кілы і інш. Тое, што і супраць такіх недамаганняў часам прымяняліся замовы, сведчыць пра веру ў традыцыйную магію, у дзейснасць замоўнага слова.

Якія б замовы і спалучаныя з імі дзеянні мы ні разглядалі, якія б хваробы ні лячылі імі, усюды здзіўляе тая духоўная энергія, настойлівасць, вынаходлівасць, якія супрацьпастаўляліся нашымі далёкімі продкамі негатыўным праявам жыцця. У свае цудоўныя памочнікі людзі бралі з навакольнага свету ўсё зямное, астральнае, простае і сакральнае, – усё, што здавалася нязменна станоўчым, добрым, прыгожым, гаючым. Вось замова ад усіх хвароб: "Ішоў Бог дарогай, сустрэў краснае сонца і ясны месяц, сустрэў трох ангелаў. Тры ангелы неслі тры расы, усім людзям памагалі гэтымі росамі..." (г. Крупкі). Сонца, месяц, зара, вада, зямля – вось найдаўнейшыя памочнікі чалавека ў яго барацьбе з усялякім ліхам. Яны даволі часта сустракаюцца і ў сучасных запісах. "Зямля мая маці, дыхні на мяне цяплом, на маю хваробу холадам. Схавай маю хваробу ў залатую кубушку, у прасянае зернетка на самае донышка. На белым свеце краснае сонейка святую зямлю грэе, а маё цела з кожнай хвілінай здароўем авее" (Ваўкавыскі р-н).

Шмат ёсць замоў, у якіх цудоўнымі памочнікамі выступаюць хрысціянскія святыя. Але як яны набліжаны да чалавека, якімі блізкімі і зразумелымі падаюцца гэтыя вобразы простым людзям з іх адвечнымі клопатамі і нягодамі, з іх грамадскім і сямейным ладам! "Абрам поле пахаў, сам Гасподзь Бог засяваў, святы Ілля паліваў, а Божа Матка ўсякае зеллечка-кветкі збірала, ад раба Божага (імя) усякія хваробы адганяла" (Любанскі р-н).

У замовах, сабраных у дадзенай кнізе, часта малюецца свет таго легендарнага часу, калі Бог хадзіў па зямлі, што таксама збліжае іх з песеннымі жанрамі, легендамі, дзе гэты матыў прысутнічае. Асобныя жанры народнай творчасці маюць шмат скразных матываў, узятых з міфалогіі. "Ішоў Бог залатым масточкам, папіраючыся залатым кіёчкам..."; "Ехаў Бог на белым коніку лясамі, лугамі, камяністымі палямі..."; "Ехаў Божачка па лясочку на сівым канёчку ў залатым вазочку. Вазочак перавярнуўся, каб ад нашай (імя) спуг адвярнуўся" (Бялыніцкі р-н). Ідэальнасць, сакральнасць Бога, які вандруе па зямлі, падкрэсліваецца адмысловай, асвечанай традыцыяй атрыбутыкай, наяўнасцю залатых прадметаў, якія маркіруюць заўсёды нешта найвышэйшае, найбольш каштоўнае. У астатнім Бог цалкам ачалавечаны, ён трапляе ў сітуацыі, знаёмыя кожнаму смяротнаму, хто хадзіў ці ездзіў па нашых колішніх дарогах ці сцежках: нярэдка і воз перакуліцца, і вось зламаецца, ці здарыцца штосьці падобнае да эпізоду ў замове: "Ішоў Бог балотам, прабіў нагу чаротам" (Ляхавіцкі р-н); "Ехаў сам Бог чэраз калінавы мост. Мост праваліўся, удар і звіх мінуўся" (Пухавіцкі р-н). Тое ж можна назіраць і ў адносінах іншых хрысціянскіх святых, асабліва ў адносінах да Божай Маці, якая часам падаецца як народная лекарка, што кветкі-зёлкі збірае, каб лячыць хворых: "У нядзельку рана ясна сонца ўсходзіць, святая Марылька ды па полі ходзіць. Па полі хадзіла, кветкі збірала, звіх укладала" (Валожынскі р-н).

У шматлікіх тэкстах з такімі ж матывамі яскрава праяўляецца адаптацыя персанажаў хрысціянскай рэлігіі да народных уяўленняў аб сакральнасці і сакральных персанажах. Тут дзейнічаюць стэрэатыпы, магчыма, дахрыс-ціянскага светапогляду. "Ехалі багі праз тры мурагі на сівым кані..." – можа азначаць, што множны лік Бога выражае ці то спадчыну язычніцкай пары, калі багоў было многа, ці то так названы хрысціянскія святыя багамі па даўняй звычцы. Ва ўсякім выпадку антыподы багоў – чэрці ў народнай творчасці скрозь выступаюць як адзінкава, так і ў мностве (нагадаем выслоўе "Дзе яго чэрці носяць?", або, калі дужа вялікая завея, жартам гавораць: "Пэўна, чэрці вяселле спраўляюць"). Словам, ходзяць, ездзяць па нашай зямлі Бог, Прачыстая, Ісус Хрыстос, даюць раду людзям, абараняюць іх, лечаць.

У нашым зборы шмат тэкстаў лекавых і іншых замоў, разлічаных на ўласнае выкарыстанне, на запамінанне кожным для сябе, для самалячэння. Гэта адносіцца ў значнай ступені і да тэкстаў, звязаных з гаспадарчай дзейнасцю, да замоў, прызначаных для "лячэння" свойскай жывёлы, найбольш кароў. Жыццё дыктуе і пэўныя правілы магічнай практыкі: калі кароў усе першы раз выганяюць у поле, то абрады і замовы над імі выконваюць самі гаспадары; тут адмыслоўцаў-шаптуноў не набярэшся. Ды і пры выкананні шматлікіх работ магічныя чыннасці, што іх суправаджаюць, выконваюць гаспадары альбо непасрэдна работнікі.

Традыцыйная магічная спадчына беларусаў, як і адпаведная спадчына іншых народаў, з'яўляецца важным раздзелам духоўнай культуры, звязаным з рознымі крытычнымі момантамі ў жыцці асобнага чалавека, сям'і, гаспадаркі. Багатая і разнастайная, яна яскрава паказвае змаганне нашых продкаў са шматлікімі негатыўнымі з'явамі, што ўскладнялі іх жыццё. Магічная дзейнасць у хрысціянскім грамадстве знаходзілася ў ценю, ніколькі не ўхвалялася, а часам пераследавалася. І ўсё ж яна працягвала традыцыі язычніцкіх часоў. Вербальныя тэксты – замовы – паказваюць, што ў свядомасці народа язычніцкая і хрысціянская сакральнасць не супярэчылі адна адной, а толькі дапаўнялі і ўзмацнялі дзейснасць магічнай чыннасці. Запатрабаваная ўсімі слаямі грамадства, а найперш сацыяльнымі нізамі, старажытная магія захавалася ў жыцці насуперак каласальным зменам, што адбываліся ў свеце цягам мінулага тысячагоддзя. Такая ўстойлівасць забяспечвалася арганічнай сувяззю магічнай творчасці з традыцыйнай міфалогіяй, сімволікай, з народнай аксіялагічнай сістэмай.

Такім чынам, традыцыйная магія, уключаючы дзеянні, сродкі, атрыбуты, вербальныя тэксты, выступае як звычайны фальклорны жанр, якім у рознай ступені дасканаласці і паўнаты валодае кожны, што характэрна таксама і для іншых фальклорных жанраў – казак, песень, паданняў. Гэта азначае, што ўся магічная спадчына ўяўляе для нас вялікую каштоўнасць, прыадчыняючы дзверы ў свет уяўленняў, спадзяванняў, клопатаў (а іх найбольш) нашых далёкіх продкаў, набліжаючы іх да нас, робячы іх больш зразумелымі, больш лагічнымі ў нашых вачах, вартымі большай павагі.

Багацце беларускай міфалагічнай спадчыны сведчыць аб тым, што нашы продкі не былі пасіўнымі людзьмі, падлеглымі любым ударам лёсу. Яны змагаліся, супрацьпастаўляючы негатыўным праявам сваю волю, сваю веру ў моц сакральнага слова, дзеяння, якімі можна ўсё паправіць, аздаравіць, прывесці да нормы, а часам і адпомсціць сваім ворагам. У беларусаў заўсёды было шмат "прафесіяналаў" магічнай дзейнасці – "шаптуноў", "чараўнікоў", "знахароў" і да т.п., аднак назіраецца і даволі высокі ўзровень агульнай дасведчанасці народа ў гэтай галіне, пра што сведчыць і дадзеная кніга.

Лія Салавей


Раім таксама паглядзець:
Гурскі Антон. Пазаабрадавая лірыка ўсходніх славян
0.74 р.

Гурскі Антон. Пазаабрадавая лірыка ўсходніх славян

У кнізе ўпершыню ў параўнальным аспекце даследуецца любоўная і сямейная лірыка беларускага, украінскага і рускага народаў. Прасочваюцца вельмі сходныя і нават ідэнтычныя тыпалагічныя, семантычныя і семіятычныя характарыстыкі паэтычных твораў. Асабліва выразна выступае блізкасць вуснамоўных песенных культур беларусаў і ўкраінцаў, як па сюжэтах, так і па мастацка-вобразных паэтычных прыёмах і сродках.

Guda. Архаічныя абрадавыя сьпевы
1.44 р.

Guda. Архаічныя абрадавыя сьпевы

25 трэкаў / Агульны час гучаньня 46:45. © Guda, 2007. (p) БМАgroup, 2007.

Катовіч Аксана, Крук Янка. Веснавыя святы. У 2 кн. Кн. 2
8.99 р.

Катовіч Аксана, Крук Янка. Веснавыя святы. У 2 кн. Кн. 2

У кнізе разглядаюцца нерухомыя святы беларускага народнага календара: Саракі, Камаедзіца, Благавешчанне, Юр'е, Мікола, а таксама ўпершыню ў гісторыі фалькларыстычнай навукі падаецца штодзённая храналогія абрадавай практыкі нашага народа.